เรารู้มากขึ้นว่าควรกินอย่างไร ออกกำลังกายแค่ไหน และต้องพักผ่อนเพียงใด แต่เหตุใดโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ความเครียด และปัญหาสุขภาพจิตยังเป็นโจทย์ใหญ่ของสังคมไทย? คำถามนี้นำมาซึ่งกิจกรรม KTC FIT Talk 28 “โภชนจิตเวช: กินดี คิดดี ชีวิตดี เราเลือกเองได้จริงหรือ?” เพื่อศึกษาถึงความสัมพันธ์ระหว่างอาหาร สมอง อารมณ์ การนอน และสภาพแวดล้อมรอบตัว ผ่านมุมมองของผู้เชี่ยวชาญจาก สสส. กระทรวงสาธารณสุข และ Healthi Life Longevity Center เพราะสุขภาพไม่ได้เกิดจากสิ่งที่เรารู้เท่านั้น แต่ยังขึ้นอยู่กับเงื่อนไขที่ทำให้เราลงมือดูแลตัวเองได้จริง
แม้ว่า วันนี้ข้อมูลสุขภาพอยู่ใกล้ตัวกว่าที่เคย แต่ความรู้ไม่ได้แปลว่าจะเปลี่ยนเป็นพฤติกรรมได้เสมอไป โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ยังคงเป็นความท้าทายสำคัญของประเทศไทย โดยสร้างผลกระทบทางเศรษฐกิจกว่า 1.6 ล้านล้านบาทต่อปี หรือเกือบ 10% ของ GDP ประเทศ (ข้อมูลจาก WHO Thailand, UNDP และรายงาน NCD Investment Case for Thailand) โจทย์จึงไม่ได้อยู่แค่การบอกให้แต่ละคนดูแลตัวเอง แต่อยู่ที่ระบบอาหาร ราคา เวลา ความสะดวก สภาพแวดล้อมการทำงาน และวิถีชีวิตโดยรวม เปิดโอกาสให้ผู้คนมีสุขภาวะที่ดีได้มากน้อยเพียงใด
ดร.นพ.ไพโรจน์ เสาน่วม รองผู้จัดการกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) มองว่า NCDs เป็นสาเหตุของการเสียชีวิตถึงร้อยละ 74 ของการเสียชีวิตทั้งหมดของคนไทย ทั้งที่ปัจจัยเสี่ยงส่วนใหญ่ป้องกันได้ โดยเฉพาะอาหารและพฤติกรรมการใช้ชีวิต ตัวเลขนี้สะท้อนข้อจำกัดของการให้ความรู้เพียงอย่างเดียว เพราะแม้ผู้คนจะรู้ว่าควรเลือกอะไร แต่การตัดสินใจในชีวิตประจำวันยังถูกกำหนดด้วยเงื่อนไขอื่นอีกมาก
ในมุมมองของ ดร.นพ.ไพโรจน์ ไม่ได้มีเพียงมิติร่างกาย แต่เชื่อมโยงทั้งสุขภาพจิตใจและอารมณ์ สุขภาวะทางสังคม และสุขภาวะทางปัญญา เมื่อใจเผชิญความเครียด ร่างกายก็อาจได้รับผลกระทบตามมา ขณะเดียวกัน อาหารเป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยงสำคัญของ NCDs เพราะเป็นสิ่งที่เราต้องเลือกทุกวัน ปัญหาของไทยจึงมีทั้งการบริโภคมากเกินไป โดยเฉพาะในเด็กและเยาวชน และการได้รับน้ำตาลหรือโซเดียมแฝงจากเครื่องดื่มชง ชานม กาแฟ อาหารสำเร็จรูป ซุปก้อน และบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป
ข้อมูลระบุว่า คนไทยบริโภคโซเดียมเฉลี่ย 3,600–3,700 มิลลิกรัมต่อวัน สูงกว่าระดับที่แนะนำไม่เกิน 2,000 มิลลิกรัมเกือบสองเท่า แนวทางที่ทำได้ในชีวิตประจำวันคือเพิ่มผักและผลไม้ให้ได้รวม 400 กรัมต่อวัน เลือกเครื่องดื่มหวานน้อยหรือไม่เติมน้ำตาล และสังเกตฉลากโภชนาการหรือสัญลักษณ์ Healthier Choice ส่วนเมนูโปรดอย่างหมูกระทะ สุกี้ หรือส้มตำไม่จำเป็นต้องงดทั้งหมด แต่อาจลดการซดน้ำซุปหรือน้ำส้มตำที่มีโซเดียมและน้ำตาลเข้มข้น
ทางออกจึงไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการห้ามตัวเองกินของโปรด แต่เป็นการปรับวิธีเลือกให้เหมาะขึ้น เช่น ตั้งเป้ากินผักและผลไม้รวม 400 กรัมต่อวัน โดยให้ผักมีสัดส่วนราวครึ่งจาน เลือกเครื่องดื่มหวานน้อยหรือไม่เติมน้ำตาล และสังเกตฉลากโภชนาการหรือสัญลักษณ์ทางเลือกสุขภาพ (Healthier Choice) ส่วนคนที่ชอบหมูกระทะ สุกี้ หรือส้มตำก็ยังรับประทานได้ โดยเน้นผักและเนื้อสัตว์ และลดการซดน้ำซุปหรือน้ำส้มตำซึ่งมีโซเดียมและน้ำตาลเข้มข้น
“หลายคนรู้ว่าควรลดหวาน ลดเค็ม เพิ่มผักและผลไม้ แต่การตัดสินใจเรื่องอาหารในชีวิตจริงไม่ได้ขึ้นอยู่กับความรู้หรือความตั้งใจเพียงอย่างเดียว หากยังเกี่ยวข้องกับราคา เวลา ความสะดวก และสิ่งที่เข้าถึงได้ในแต่ละวัน การสร้างสุขภาวะที่ดีจึงต้องก้าวข้ามการรณรงค์เปลี่ยนพฤติกรรมรายบุคคล ไปสู่การสร้างระบบอาหารที่ทำให้ประชาชนเข้าถึงอาหารที่ปลอดภัย มีคุณค่าทางโภชนาการ และมีราคาที่เหมาะสมมากขึ้น ตัวอย่างที่เห็นผลชัดเจนคือมาตรการภาษีความหวานที่ช่วยกระตุ้นให้ผู้ผลิตปรับสูตรลดปริมาณน้ำตาลและเพิ่มทางเลือกที่ดีต่อสุขภาพในตลาด สะท้อนว่ากลไกนโยบายสามารถเปลี่ยนทั้งการผลิตและการบริโภคได้ในวงกว้าง”
ดังนั้นโจทย์สำคัญในวันนี้จึงไม่ใช่ทำอย่างไรให้คนไทยรู้มากขึ้น แต่คือทำอย่างไรให้ ‘ทางเลือกที่ดีต่อสุขภาพ’ กลายเป็น ‘ทางเลือกที่ง่ายที่สุด’ สำหรับทุกคน
อีกเรื่องที่มักถูกมองข้ามคือการนอนหลับ เพราะเป็นช่วงเวลาที่ร่างกายได้ฟื้นฟู ขณะเดียวกัน สถานที่ทำงานก็มีส่วนกำหนดพฤติกรรมสุขภาพได้เช่นกัน ตั้งแต่การเปิดโอกาสให้พนักงานลุกขยับร่างกาย ไปจนถึงการจัดอาหารว่างหรือการประชุมที่มีผลไม้และอาหารที่ดีต่อสุขภาพ ประเด็นจึงไม่ใช่การฝากความรับผิดชอบไว้กับแต่ละคนทั้งหมด แต่คือการทำให้สภาพแวดล้อมช่วยสนับสนุนทางเลือกที่ดีด้วย การดูแลสุขภาพจึงควรเริ่มจากสิ่งเล็กๆ ที่ทำได้จริง ติดตามความเปลี่ยนแปลง และทำอย่างสม่ำเสมอโดยรักษาสมดุล ไม่จำเป็นต้องหักดิบหรือทำทุกอย่างพร้อมกัน เพราะเป้าหมายคือการมีสุขภาพดีควบคู่กับการใช้ชีวิตอย่างมีความสุข
สำหรับ สสส. การเปลี่ยนแปลงต้องเกิดทั้งระดับบุคคลและระดับระบบ มาตรการภาษีความหวานเป็นตัวอย่างหนึ่งที่กระตุ้นให้ผู้ผลิตปรับสูตรและเพิ่มทางเลือกที่ดีต่อสุขภาพในตลาดได้ ขณะที่ผู้บริโภคก็สามารถเริ่มจากการปรับเล็กๆ ที่ทำได้จริง โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่ทำอย่างไรให้คนไทยรู้มากขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่ทำอย่างไรให้ทางเลือกที่ดีต่อสุขภาพเป็นทางเลือกที่เข้าถึงง่ายและเหมาะกับชีวิตประจำวันของคนส่วนใหญ่
พญ.สรัสวดี สุวรรณจินดา ผู้ร่วมก่อตั้งและผู้อำนวยการใหญ่ฝ่ายการแพทย์ (CMO) Healthi Life Longevity Center กล่าวว่า โรคเรื้อรังไม่ได้เริ่มต้นในวันที่ผลตรวจข้ามเกณฑ์ แต่ความเสี่ยงอาจสะสมมาก่อนหน้านั้นหลายปี หลายคนมีผลตรวจพื้นฐานอยู่ในเกณฑ์ปกติ แต่ร่างกายเริ่มส่งสัญญาณผ่านอาการที่มักถูกมองข้าม เช่น ตื่นมาแล้วยังเหนื่อย นอนไม่สดชื่น สมองไม่แล่น อ้วนลงพุงทั้งที่กินเท่าเดิม หรือรู้สึกว่าแรงกายแรงใจลดลง อาการเหล่านี้ไม่ควรถูกสรุปว่าเป็นเพียงผลจากงานหนักหรืออายุที่เพิ่มขึ้นเสมอไป แต่อาจสะท้อนความเปลี่ยนแปลงทางเมตาบอลิกที่กำลังเกิดขึ้น หนึ่งในความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือ เมื่อผลตรวจยังไม่ผิดปกติ ก็คิดว่ายังไม่มีอะไรต้องกังวล แต่ความจริงแล้วภาวะอย่างดื้ออินซูลิน ไขมันพอกตับ หรือการอักเสบระดับต่ำเรื้อรัง อาจเกิดขึ้นแล้วโดยที่ร่างกายยังไม่ส่งสัญญาณชัดเจน เป้าหมายของสุขภาพในอนาคตจึงไม่ใช่แค่มีอายุยืน แต่คือการมี Healthy Years หรือจำนวนปีที่ยังแข็งแรง เคลื่อนไหวได้ สมองแจ่มใส ใช้ชีวิตได้เต็มศักยภาพ และพึ่งพาตนเองได้ให้นานที่สุด
ด้านสุขภาพจิต ดร.นพ.วรตม์ โชติพิทยสุนนท์ โฆษกกระทรวงสาธารณสุข ชี้ว่า การที่คนคนหนึ่งยังทำงานหรือใช้ชีวิตตามปกติ ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีความเครียดสะสมหรือกำลังฟื้นตัวได้ไม่เพียงพอ ความเครียดเรื้อรังอาจส่งผลต่อการนอน พฤติกรรมการกิน ระบบเผาผลาญ และภูมิคุ้มกัน จึงไม่อาจแยกสุขภาพกายออกจากสุขภาพใจได้ สัญญาณที่ควรสังเกตมีตั้งแต่พักผ่อนแล้วไม่สดชื่น เหนื่อยล้าสะสม สมาธิลดลง หงุดหงิดง่าย ไปจนถึงไม่สนใจสิ่งที่เคยมีความหมาย
“ภาวะหมดไฟ (Burnout) และบรรยากาศการทำงานที่เป็นพิษไม่ควรถูกมองเป็นปัญหาของพนักงานรายบุคคลเท่านั้น หากระบบองค์กรยังเปิดช่องให้ปัญหาเกิดซ้ำ การเปลี่ยนตัวคนก็อาจไม่ช่วยแก้ที่ต้นเหตุ องค์กรจึงควรสร้างพื้นที่ที่พูดคุยเรื่องความทุกข์ใจได้โดยไม่ถูกตัดสิน และจัดช่องทางขอความช่วยเหลือที่แยกจากการประเมินผลงาน ขณะเดียวกัน การดูแลใจในระดับบุคคลอาจเริ่มจากการหยุดพัก หายใจลึกๆ และยอมรับความพยายามของตัวเอง ส่วนการสร้างสุขภาวะระยะยาวต้องอาศัยความร่วมมือของภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน ไม่ใช่ผลักภาระให้ระบบสาธารณสุขเพียงฝ่ายเดียว” ดร.นพ.วรตม์ กล่าว
ทางด้าน สิรีรัตน์ คอวนิช ผู้บริหารสูงสุด ฝ่ายการตลาดบัตรเครดิต “เคทีซี” หรือบริษัท บัตรกรุงไทย จำกัด (มหาชน) กล่าวว่า ข้อมูลการใช้จ่ายของสมาชิกเคทีซีในช่วงครึ่งแรกของปี 2569 (มกราคม–มิถุนายน) สะท้อนว่าหมวดสุขภาพยังเป็นหนึ่งในหมวดที่มีการใช้จ่ายอยู่ในอันดับต้นๆ ผู้บริโภคไม่ได้มองบริการสุขภาพเฉพาะในวันที่เจ็บป่วย แต่เริ่มให้ความสำคัญกับการป้องกัน การดูแลสุขภาพองค์รวม และการฟื้นฟูทั้งกายและใจมากขึ้น กลุ่มอายุ 30–49 ปีมีสัดส่วนการใช้จ่ายด้านสุขภาพมากที่สุด ขณะที่สมาชิกในต่างจังหวัดมีการใช้จ่ายด้านสุขภาพเติบโตสูงกว่ากรุงเทพฯ ภาพนี้ชี้ว่าความสนใจเรื่องสุขภาพขยายวงกว้าง ไม่ได้จำกัดอยู่แค่คนเมืองหรือผู้สูงวัย
อย่างไรก็ตาม ความตั้งใจดูแลสุขภาพอาจสะดุดลงเมื่อเจอข้อจำกัดเรื่องเวลา ค่าใช้จ่าย หรือไม่รู้ว่าจะเข้าถึงบริการที่เหมาะกับตัวเองได้จากที่ไหน เคทีซีจึงพัฒนาแนวคิด KTC Wellness: The Journey to Well-being โดยเชื่อมโยงพันธมิตรด้านสุขภาพกว่า 5,700 แห่งทั่วประเทศ ครอบคลุมตั้งแต่การตรวจสุขภาพ การป้องกันโรค การออกกำลังกาย การดูแลสุขภาพใจ ไปจนถึงการพักผ่อนและฟื้นฟูสุขภาพ บทบาทของเครือข่ายจึงอยู่ที่การลดอุปสรรคในการเข้าถึง เพื่อให้การดูแลสุขภาพเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ไม่ใช่สิ่งที่ทำได้เฉพาะเมื่อมีเวลาและทรัพยากรพร้อม
สำหรับเวที KTC FIT Talk 28 ครั้งนี้ สะท้อนภาพ “กินดี คิดดี ชีวิตดี” ไม่ได้ขึ้นอยู่กับวินัยส่วนบุคคลเพียงอย่างเดียว แต่อาศัยองค์ประกอบหลายด้านที่เชื่อมโยงกัน ตั้งแต่คุณภาพอาหารและสภาพแวดล้อมที่ทำให้เลือกกินได้ดีขึ้น การสังเกตความเสี่ยงก่อนเกิดโรค การนอนและการฟื้นตัว ไปจนถึงระบบการทำงานที่ไม่บั่นทอนสุขภาพใจ การมีชีวิตยืนยาวจึงควรเดินคู่กับการมีช่วงชีวิตที่ยังแข็งแรงและมีความหมาย ขณะเดียวกัน ภาครัฐ ภาคธุรกิจ องค์กร และตัวบุคคลต่างมีส่วนสร้างเงื่อนไขให้ทางเลือกที่ดีเกิดขึ้นได้จริงในทุกวัน