ประเทศไทยเข้าร่วมเป็นหุ้นส่วนของ BRICS (BRICSPartnerCountry) ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2568 เป็นต้นมา ทำให้หลายภาคส่วนให้ความสนใจถึงโอกาสในการต่อยอดธุรกิจทั้งในแง่ของการขยายตลาดใหม่ๆ และการลงทุน โดยเฉพาะภาคเกษตรและอาหารของไทยที่เป็นหนึ่งในอุตสาหกรรมที่สำคัญของประเทศ ซึ่งมีมูลค่าการส่งออกกว่าปีละ 1 ล้านล้านบาท ซึ่งคิดเป็นราว 10% ของ GDP ไทย ว่าจะสามารถแสวงหาโอกาสจากการเป็น PartnerCountry นี้ ได้อย่างไร แต่ก่อนที่จะตอบคำถามนั้น อยากชวนผู้อ่านมาทำความรู้จักกับ BRICS กันก่อนว่าคืออะไร และมีบทบาทอย่างไรในปัจจุบัน และอนาคต

BRICS คืออะไร?
BRICS เป็นกลุ่มประเทศเศรษฐกิจสำคัญที่เกิดขึ้นจากการรวมตัวกันของ 5 ประเทศที่มีขนาดเศรษฐกิจใหญ่และกำลังเติบโตในระดับโลก ได้แก่ บราซิล รัสเซีย อินเดีย จีน และแอฟริกาใต้  โดยในปี 2549 บราซิล รัสเซีย อินเดีย และจีน จัดการประชุมระดับรัฐมนตรีเป็นครั้งแรกของ BRIC จากนั้นในปี 2553 แอฟริกาใต้ ได้รับเชิญเข้าเป็นสมาชิก ทำให้กลุ่มเปลี่ยนชื่อจาก BRIC เป็น BRICS

กลุ่มสมาชิก BRICS (BRICSMembers)¹ มีสมาชิกทั้งหมด 10 ประเทศ ประกอบด้วย บราซิล รัสเซีย อินเดีย จีน แอฟริกาใต้ เอธิโอเปีย อียิปต์ อิหร่าน สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ และอินโดนีเซีย และมีประเทศหุ้นส่วนของ BRICS (BRICSPartners) อีก 9 ประเทศได้แก่ เบลารุส โบลิเวีย คาซัคสถาน คิวบา มาเลเซีย ไทย ยูกันดา อุซเบกิสถาน และไนจีเรีย โดยแม้ประเทศที่เป็นหุ้นส่วนของกลุ่ม BRICS จะไม่มีสิทธิ์ออกเสียงในการกำหนดนโยบายและการตัดสินใจของกลุ่ม แต่ยังสามารถสร้างความร่วมมือทางเศรษฐกิจ การค้า การลงทุน และการเมืองกับ BRICS ได้อย่างเต็มที่

BRICS มีบทบาทสำคัญอย่างไรบ้าง?

กลุ่ม BRICS มีบทบาทสำคัญต่อโลกและประเทศสมาชิกที่หลากหลาย อาทิ บทบาทด้านเศรษฐกิจ เนื่องจากมีสัดส่วนของ GDP ของกลุ่มประเทศของ BRICS รวมกันสูงถึง 43% ของเศรษฐกิจโลก และมีจำนวนประชากรรวมกันราวครึ่งหนึ่งของโลก อีกทั้งบทบาทด้านการเมือง ซึ่งเป็นเวทีของประเทศกำลังพัฒนาในการแสดงจุดยืนและต่อรองกับชาติตะวันตก และเพิ่มบทบาทในการไกล่เกลี่ยความขัดแย้งระหว่างประเทศ และมีบทบาทในการส่งเสริมและแลกเปลี่ยนความร่วมมือด้านเทคโนโลยี AI เทคโนโลยีดิจิทัล และพลังงานสะอาด

นอกจากนี้ กลุ่ม BRICS ยังมีบทบาทสำคัญในการเป็นผู้ผลิตและผู้บริโภคสินค้าเกษตรและอาหารของโลก เช่น ธัญพืช โดยบราซิล รัสเซีย อินเดียเป็นผู้ผลิตที่มีสัดส่วนราว 42% ของธัญพืชโลก รวมถึงเป็นผู้บริโภครายใหญ่ที่สำคัญของสินค้าเกษตรและอาหารซึ่งจะเป็นโอกาสของไทยในฐานะผู้ผลิตและส่งออกสินค้าเกษตรและอาหารที่มีศักยภาพ จะสามารถเกาะเกี่ยวผลประโยชน์จากตลาด BRICS นี้ไปได้

โอกาสของสินค้าเกษตรและอาหารไทยใน BRICS?

1. ยังมี Room to grow
ความต้องการสินค้าเกษตรและอาหารในกลุ่ม BRICS ที่ยังเติบโต เป็นโอกาสของสินค้าเกษตรและอาหารไทยที่จะเข้าไปคว้าโอกาสนี้ สะท้อนจากอัตราเติบโตเฉลี่ยการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารของกลุ่ม BRICS ที่ยังเติบโต อีกทั้งส่วนแบ่งตลาดในบางสินค้าของไทย อาทิ เครื่องดื่ม อาหารทะเล และข้าว ยังต่ำเพียง 2-8% ของความต้องการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารในแต่ละสินค้าในกลุ่ม BRICS

การเพิ่มขึ้นของประชากรในกลุ่ม BRICS ส่งผลดีต่อความต้องการสินค้าเกษตรและอาหารในกลุ่ม BRICS ยังแข็งแกร่ง เนื่องจากเป็นสินค้าจำเป็นในการบริโภคสะท้อนจากการประมาณการของ PopulationPyramid ชี้ว่า ในปี 2573 กลุ่ม BRICS จะมีประชากรเติบโตเฉลี่ยอยู่ที่ปีละ 0.8%CAGR(2567-2573) โดยมีสัดส่วนกลุ่ม Millennials คิดเป็น 25% ของประชากรในกลุ่ม BRICS ซึ่งเป็นวัยทำงานหลัก และมีกำลังซื้อสูง และยังสูงกว่าอัตราการเติบโตของประชากรโลกเฉลี่ยอยู่ที่ปีละ 0.6%CAGR (2567-2573)

2. โอกาสในการเข้าถึงแหล่งเงินทุนเพื่อการเกษตร

กลุ่มประเทศใน BRICS สามารถเข้าถึงแหล่งเงินทุนและการลงทุนเพื่อการเกษตรได้หลากหลาย ซึ่งช่วยเสริมสร้างภาคเกษตรของประเทศสมาชิกให้มีความมั่นคงทางอาหาร ขยายตลาด และเพิ่มขีดความสามารถทางเศรษฐกิจได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยผ่านช่องทาง เช่น ธนาคารเพื่อการพัฒนาใหม่ (New Development Bank:NDB) ซึ่งให้การสนับสนุนเงินทุนสำหรับโครงการพัฒนาการเกษตรที่ยั่งยืน เช่น การพัฒนาเทคโนโลยีการเกษตรและระบบชลประทาน เน้นโครงสร้างพื้นฐานยั่งยืน และพลังงานสะอาด ซึ่งมีส่วนสนับสนุนภาคเกษตรกรรมผ่านโครงการพลังงานชีวภาพและการจัดการน้ำ ทั้งนี้ในปี 2568 ธนาคาร NDB ตั้งเป้าจะปล่อยสินเชื่อให้กลุ่ม BRICS วงเงิน 5 พันล้านเหรียญสหรัฐฯ เพิ่มขึ้นจากในช่วงปี 2565-2567 สำหรับกลุ่มประเทศ BRICS เพื่อการเกษตรและลงทุนเพื่อเสริมสร้างความแข็งแกร่งและความยั่งยืนของธุรกิจ

3. แหล่งทรัพยากรธรรมชาติใน BRICS ที่เอื้ออำนวย เป็นโอกาสในการเข้าไปลงทุนในธุรกิจเกษตรและอาหาร

ผู้ประกอบการไทยในกลุ่มเกษตรและอาหารมีโอกาสขยายการลงทุนในธุรกิจที่หลากหลายใน BRICSเช่น การเลี้ยงสัตว์ ประมง และการแปรรูปอาหาร เนื่องจากประเทศในกลุ่ม BRICS มีแหล่งทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ ไม่ว่าจะเป็นทรัพยากรป่าไม้ ประชากรสัตว์น้ำ ที่ดินเพื่อเกษตรกรรม รวมถึงแหล่งน้ำ คิดเป็นสัดส่วนราว 42% 28% 28% และ 36% ของในแต่ละทรัพยากรธรรมชาติของโลก ตามลำดับ สะท้อนถึงศักยภาพในการเพาะปลูก การประมงและการเลี้ยงสัตว์ ซึ่งเอื้อต่อการต่อยอดธุรกิจเกษตรและอาหารได้อย่างต่อเนื่อง และเพิ่มขีดความสามารถในการผลิตได้ในระยะยาว

ผู้ประกอบการไทยควรบุกประเทศไหนก่อน?

ประเทศ BRICS ที่มีความโดดเด่นสำหรับผู้ประกอบการไทยในการเข้าไปทำตลาดสินค้าเกษตรและอาหาร ได้แก่ ประเทศสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ (UAE) รัสเซีย และแอฟริกาใต้ โดยพิจารณาจากตัวชี้วัดใน 2 มิติ ได้แก่

• อัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าของแต่ละประเทศ (Import Dependency Ratio: IDR) สูง ซึ่งสะท้อนว่าการผลิตในประเทศไม่เพียงพอ ทำให้ต้องพึ่งพาการนำเข้า โดย UAE รัสเซีย และแอฟริกาใต้ มีอัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าเกษตรอยู่ที่ 22%15% และ 10% ตามลำดับ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศ BRICS ทั้งหมดที่มีค่าอยู่ที่ 7%
   
• ตลาดสินค้าเกษตรและอาหารมีแนวโน้มเติบโต ซึ่งสะท้อนจาก อัตราการเติบโตเฉลี่ยการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารในแต่ละประเทศปี 2562-2566 โดย UAE รัสเซีย และแอฟริกาใต้ มีอัตราการเติบโตเฉลี่ยการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารอยู่ที่ 11.0% 10.5% และ 10.0% ตามลำดับ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศ BRICS ทั้งหมดที่มีค่าอยู่ที่ 7.6%

สินค้าไหนน่าสนใจในการบุกตลาดสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์?

สินค้าข้าว ไก่ และอาหารสัตว์เลี้ยง เป็นสินค้าที่น่าสนใจที่ไทยจะบุกตลาดสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ซึ่งมีมูลค่าตลาดรวมราว 1.7 พันล้านเหรียญสหรัฐฯ (ราว 6 หมื่นล้านบาท) โดยพิจารณาจากตัวชี้วัดใน 2 มิติ ได้แก่

อัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าในแต่ละสินค้าสูง ซึ่งสะท้อนว่าการบริโภคสินค้าเกษตรและอาหารสูง และมีการผลิตในประเทศไม่เพียงพอ ทำให้ต้องมีการพึ่งพาการนำเข้า โดย UAE มีอัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าไก่ อาหารสัตว์เลี้ยง และข้าวอยู่ที่ 75%67% และ 66% ตามลำดับ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารของ UAE ที่มีค่าอยู่ที่ 19%

ไทยยังมีศักยภาพในการแข่งขันในสินค้านั้นๆ ซึ่งสะท้อนจากดัชนีความสามารถในการแข่งขันเชิงเปรียบเทียบ (RCA) เฉลี่ยของไทย ปี 2562-2566 โดยไทยมีค่าเฉลี่ย RCA ในสินค้าไก่ อาหารสัตว์เลี้ยงและข้าว อยู่ที่ 7.4 5.3 และ 11 ตามลำดับ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของ RCA ของสินค้าเกษตรและอาหารของไทยที่มีค่าอยู่ที่ 4.8

สินค้าไหนน่าสนใจในการบุกตลาดรัสเซีย ?

สินค้าอาหารสัตว์เลี้ยง เป็นสินค้าที่น่าสนใจที่ไทยจะบุกตลาดรัสเซียซึ่งมีมูลค่าตลาดรวมราว 0.8 พันล้านเหรียญสหรัฐฯ (ราว 3 หมื่นล้านบาท) โดยพิจารณาจากตัวชี้วัดใน 2 มิติ ได้แก่

• อัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าในแต่ละสินค้าสูง ซึ่งสะท้อนว่าการบริโภคสินค้าเกษตรและอาหารสูง และมีการผลิตในประเทศไม่เพียงพอ ทำให้ต้องมีการพึ่งพาการนำเข้า โดยประเทศรัสเซีย มีอัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าอาหารสัตว์เลี้ยงอยู่ที่ 30% ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารของรัสเซีย ที่มีค่าอยู่ที่ 7%
   
• ไทยยังมีศักยภาพในการแข่งขันในสินค้านั้นๆ ซึ่งสะท้อนจากดัชนีความสามารถในการแข่งขันเชิงเปรียบเทียบ (RCA) เฉลี่ยของไทย ปี 2562-2566 โดยไทยมีค่าเฉลี่ย RCA ในสินค้าอาหารสัตว์เลี้ยงอยู่ที่ 5.3 ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของ RCA ของสินค้าเกษตรและอาหารของไทยที่มีค่าอยู่ที่ 4.8

สินค้าไหนน่าสนใจในการบุกตลาดแอฟริกาใต้?

สินค้าข้าว ไก่ และอาหารสัตว์เลี้ยง เป็นสินค้าที่น่าสนใจที่ไทยจะบุกตลาดแอฟริกาใต้ซึ่งมีมูลค่าตลาดรวมราว 1.0 พันล้านเหรียญสหรัฐฯ (ราว 4 หมื่นล้านบาท)  โดยพิจารณาจากตัวชี้วัดใน 2 มิติ ได้แก่

• อัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าในแต่ละสินค้าสูง ซึ่งสะท้อนว่าการบริโภคสินค้าเกษตรและอาหารสูง และมีการผลิตในประเทศไม่เพียงพอ ทำให้ต้องมีการพึ่งพาการนำเข้า โดยประเทศแอฟริกาใต้มีอัตราส่วนการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าข้าว อาหารสัตว์เลี้ยง และไก่อยู่ที่ 71% 29% และ 18% ตามลำดับ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารของ UAE ที่มีค่าอยู่ที่ 4%
   
• ไทยยังมีศักยภาพในการแข่งขันในสินค้านั้นๆ ซึ่งสะท้อนจากดัชนีความสามารถในการแข่งขันเชิงเปรียบเทียบ (RCA) เฉลี่ยของไทย ปี 2562-2566 โดยไทยมีค่าเฉลี่ย RCA ในสินค้าข้าว อาหารสัตว์เลี้ยงและไก่ อยู่ที่ 11.0 5.3 และ 7.4 ตามลำดับ ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของ RCA ของสินค้าเกษตรและอาหารของไทยที่มีค่าอยู่ที่ 4.8

Implication

KrungthaiCOMPASS มองว่า การเข้าร่วม BRICS จะเป็นโอกาสสำคัญในการขยายการส่งออกสินค้าเกษตรและอาหารของไทยในตลาดดังกล่าว ซึ่งอาจทดแทนสินค้าที่อาจได้รับผลกระทบจากมาตรการขึ้นภาษีตอบโต้ของสหรัฐฯ ได้บางส่วน เนื่องจากไทยส่งออกข้าวหอมมะลิและอาหารสัตว์เลี้ยงไปยังตลาดสหรัฐฯ เป็นตลาดส่งออกอันดับ 1 ของไทย ซึ่งมีสัดส่วนราว 44% และ 32% ของการส่งออกข้าวหอมมะลิและอาหารสัตว์เลี้ยงของไทยทั้งหมด ตามลำดับ ดังนั้นหากไทยขยายตลาดไปในกลุ่มประเทศ BRICS อย่างตลาด UAE รัสเซียและแอฟริกาใต้ ที่มีการพึ่งพาการนำเข้าสินค้าเกษตรและอาหารสูง และตลาดยังมีแนวโน้มเติบโตสูง โดยเฉพาะข้าวหอมมะลิและอาหารสัตว์เลี้ยง จึงอาจช่วยบรรเทาผลกระทบดังกล่าวได้บ้าง

ปัจจัยแห่งความสำเร็จของผู้ประกอบการสินค้าเกษตรและอาหารของไทยในการเข้าสู่ตลาด BRICS จะต้องเข้าใจตลาดและพฤติกรรมผู้บริโภคที่หลากหลาย โดยข้อมูลจาก Euromonitor ระบุว่าผู้บริโภคชาวรัสเซียกว่า 70% นิยมอาหารแบบพร้อมรับประทานและอาหารแช่แข็ง โดยเฉพาะเนื้อสัตว์แปรรูป มากกว่าอาหารที่ต้องเตรียมและปรุงเอง อีกทั้งชาวรัสเซียนิยมซื้อสินค้าอาหารที่เก็บไว้ได้นานและมีปริมาณมาก (Longlasting productsinbulk) เช่นเดียวกับผู้บริโภคชาวแอฟริกาใต้ ที่นิยมบริโภคเนื้อวัวเป็นหลัก รองลงมาคือ เนื้อไก่ เนื้อนกกระจอกเทศ และเนื้อไก่งวง ขณะที่การบริโภคข้าวหอมมะลิในรัสเซียจะจัดอยู่ในหมวดข้าวนำเข้าและมักใช้ในอาหารนานาชาติ โดยเฉพาะอาหารเอเชีย เช่น อาหารไทย จีน หรือญี่ปุ่น ซึ่งมีความนิยมมากขึ้นในเมืองใหญ่ เช่น มอสโก และเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก

คุณภาพและมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารเป็นสิ่งจำเป็น แต่ละประเทศใน BRICS มีกฎระเบียบและมาตรฐานด้านความปลอดภัยอาหารที่เข้มงวด เช่น ตลาดกลุ่มประเทศอาหรับที่ต้องได้รับมาตรฐานฮาลาลของ Gulf Cooperation Council (GCC) และองค์การความร่วมมืออิสลาม (OIC) และสินค้าอาหารทะเลกระป๋องที่วางจำหน่ายในแอฟริกาใต้ต้องผ่านการตรวจสอบจากสำนักงานมาตรฐานอุตสาหกรรมแอฟริกาใต้ (SouthAfrican BureauofStandard:SABS) นอกจากนี้ ใบรับรองแหล่งกำเนิดสินค้า หรือ Certificate of Origin เป็นเอกสารที่ใช้ยืนยันว่า สินค้าที่จะส่งออกมีแหล่งกำเนิดจากประเทศใด ซึ่งถือเป็นเอกสารสำคัญในการทำการค้าระหว่างประเทศและช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือให้กับสินค้าเกษตรและอาหารจากไทยในตลาด BRICS

อย่างไรก็ดี แม้จะเป็นโอกาสสำคัญในการขยายการส่งออกสินค้าเกษตรและอาหารของไทยในตลาด BRICS แต่ผู้ประกอบการของไทยยังต้องเผชิญกับความท้าทายที่ต้องปรับตัว อาทิ ต้นทุนโลจิสติกส์และค่าขนส่งสูง เนื่องจากการขนส่งสินค้าไปยัง BRICS มีระยะทางไกล โดยเฉพาะรัสเซีย เช่น ท่าเรือ Novorossiysk ที่มีระยะเวลาขนส่งทางเรือจากไทยถึง 30-40 วัน ยาวนานกว่าเมื่อเทียบกับการขนส่งทางเรือไป UAE และแอฟริกาใต้ ที่ใช้เวลา 9-15 และ 19-30 วัน ตามลำดับ รวมถึงระบบ ColdChainLogistics สำหรับสินค้าแช่แข็งที่มีค่าขนส่งสูงกว่าการขนส่งสินค้าที่ไม่ต้องควบคุมอุณหภูมิ อย่างไรก็ดี ผู้ประกอบการไทยสามารถประยุกต์ใช้ เทคโนโลยีบรรจุภัณฑ์ ที่ช่วยยืดอายุสินค้า เพื่อลดต้นทุน ColdChainLogistics ได้ อีกทั้งสร้างเครือข่ายในการรวมกลุ่มผู้ประกอบการไทยเพื่อลดต้นทุนโลจิสติกส์ผ่านการแชร์คลังสินค้าและขนส่ง รวมถึงอาจศึกษาและพิจารณาการขนส่งทางราง เช่น รถไฟจีน-ยุโรป

นอกจากนั้น เงื่อนไขที่ซับซ้อนของการเจรจาทางการค้า (Incoterm) ยังเป็นอีกประเด็นที่ผู้ส่งออกสินค้าเกษตรและอาหารไทยต้องให้ความสำคัญในกระบวนการส่งออกไปยังกลุ่มประเทศ BRICS เนื่องจากประเทศเหล่านี้มีสภาพแวดล้อมทางธุรกิจและกฎระเบียบที่แตกต่างกัน การเลือกใช้ Incoterms ที่เหมาะสมช่วยลดความเสี่ยงและเพิ่มประสิทธิภาพในการดำเนินการส่งออก โดยเฉพาะในเรื่องของต้นทุนการขนส่ง ความรับผิดชอบในกรณีความเสียหายของสินค้า และขั้นตอนศุลกากร เช่น FreeonBoard (FOB) หรือ Cost,Insurance,andFreight (CIF) ที่มักถูกใช้ในประเทศ BRICS เพื่อสร้างความชัดเจนในเรื่องความรับผิดชอบระหว่างผู้ซื้อและผู้ขาย การเจรจา Incoterms ที่รอบคอบและเหมาะสมไม่เพียงช่วยเพิ่มความโปร่งใส แต่ยังเสริมสร้างความไว้วางใจในความสัมพันธ์ทางการค้า ทำให้ผู้ส่งออกสามารถปรับตัวกับตลาด BRICS ได้อย่างมีประสิทธิภาพและมั่นใจมากขึ้น