หลังผ่านวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 ประเทศไทยได้เรียนรู้บทเรียนสำคัญว่าการเติบโตทางเศรษฐกิจไม่อาจดำรงอยู่ได้หากปราศจากธรรมาภิบาล แต่ตลอดเกือบ 3 ทศวรรษที่ผ่านมา แม้จะมีกฎเกณฑ์ มาตรฐาน และระบบกำกับดูแลที่เข้มข้นขึ้น ปัญหาการทุจริตและการใช้อำนาจโดยมิชอบก็ยังปรากฏให้เห็นอยู่เสมอ คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่าเรามีกฎมากพอหรือไม่ แต่คือจะทำอย่างไรให้หลักธรรมาภิบาลก้าวข้ามจากตัวอักษรบนกระดาษไปสู่พฤติกรรมของผู้คนในสังคม
โดย คณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จัดงานสัมมนา “ปลุกพลังธรรมาภิบาลในองค์กร: The Governance Within” เพื่อร่วมสำรวจบทบาทของ “ธรรมาภิบาล” ในฐานะรากฐานสำคัญขององค์กรที่เข้มแข็ง โปร่งใส และสามารถสร้างความไว้วางใจได้อย่างยั่งยืน
โดยมีวิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิจากหลากหลายภาคส่วน ร่วมแลกเปลี่ยนมุมมองด้านธรรมาภิบาลในมิติต่างๆ เริ่มจาก ศ.ดร. วรภัทร โตธนะเกษม กรรมการผู้จัดการ มูลนิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาองค์กรภาครัฐ กล่าวปาฐกถาพิเศษ เรื่อง “ปลุกพลังธรรมาภิบาลในหัวใจคน” ซึ่งมองว่าหัวใจของธรรมาภิบาลไม่ได้อยู่ที่กฎระเบียบ แต่อยู่ที่ “จิตสำนึก” ของคน

ศ.ดร.วรภัทธ การถ่ายทอดประสบการณ์และมุมมองเกี่ยวกับวิวัฒนาการของ ธรรมาภิบาล ในประเทศไทยที่เริ่มต้นจากวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 จนกลายเป็นกฎเกณฑ์มาตรฐานในตลาดทุน แม้ปัจจุบันจะมีกฎระเบียบและการมอบรางวัลมากมาย แต่ปัญหาการทุจริตยังคงไม่หมดไปเพราะหลักการเหล่านั้นมักติดอยู่เพียงแค่บน แผ่นกระดาษ เท่านั้น ผู้เขียนจึงเน้นย้ำความสำคัญของการส่งต่อคุณธรรมจากเอกสารลงไปสู่ หัวใจ ของบุคคล โดยเริ่มสร้างจากสถาบันครอบครัวและการเป็นแบบอย่างที่ดีในการใช้ชีวิตประจำวัน การปลุก จิตสำนึก ให้ตื่นตัวอยู่เสมอเปรียบเสมือนการไขลานนาฬิกาในใจที่ต้องทำทุกวันเพื่อให้เกิดความซื่อสัตย์ที่แท้จริง สุดท้ายธรรมาภิบาลที่ยั่งยืนไม่ได้ขึ้นอยู่กับตำแหน่งหน้าที่ แต่เกิดจากการที่ทุกคนในสังคมร่วมกันรักษาความถูกต้องเพื่อนำพาประเทศสู่ความเจริญที่มั่นคงอย่างแท้จริง
“ตลอด 29 ปีที่ผ่านมา เราปลุกธรรมาภิบาลกันบนกระดาษจนเก่ง แต่สิ่งที่เขียนยังเดินไม่ถึงหัวใจคน ธรรมาภิบาลที่แท้จริงไม่ใช่การ ‘ติ๊ก’ ให้ผ่านเกณฑ์ แต่ต้อง ‘ต๊อก’ อยู่ในจิตสำนึกของเรา และต้องคอยไขลานทุกวัน เหมือนนาฬิกาที่ไม่เคยหยุดเดิน”
อย่างไรก็ตาม หากต้องการให้ธรรมาภิบาลหยั่งรากลึกในสังคม การปลูกฝังตั้งแต่วัยเด็กย่อมเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะต่อให้ระบบกำกับดูแลเข้มแข็งเพียงใด หากคนรุ่นใหม่ไม่ได้เรียนรู้เรื่องความรับผิดชอบ ความซื่อสัตย์ และการเคารพผู้อื่นตั้งแต่ต้น ธรรมาภิบาลก็อาจกลายเป็นเพียงหลักการที่สวยงามแต่ไม่สามารถปฏิบัติได้จริง
"ปลุกการศึกษา ปลุกธรรมาภิบาล กระบวนการและกรณีศึกษา”
รศ.ดร.อนุชาติ พวงสำลี ผู้ทรงคุณวุฒิของ มมร อดีตประธานคณะกรรมการอำนวยการ โรงเรียนสาธิตแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวถึง การสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้บ่มเพาะธรรมาภิบาลในหัวใจเด็ก โดยการนำเสนอแนวคิด เกี่ยวกับการปฏิรูปการศึกษาผ่านกรณีศึกษาของ โรงเรียนสาธิตแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ที่มุ่งสร้าง ระบบนิเวศการเรียนรู้ แทนการบังคับใช้กฎระเบียบแบบเดิม เนื้อหาเน้นการสร้าง พื้นที่ปลอดภัย และการปลูกฝัง ธรรมาภิบาลจากภายใน โดยให้เด็กมีส่วนร่วมในการกำหนดกติกาและเรียนรู้ผ่านประสบการณ์จริงแทนการท่องจำ ผู้บรรยายชี้ให้เห็นว่าการศึกษาที่มีคุณภาพต้องผสานความร่วมมือระหว่าง บ้านและโรงเรียน เพื่อพัฒนาผู้เรียนทั้งทางกาย จิตใจ และปัญญาอย่างสอดคล้องกัน นอกจากนี้ยังเน้นย้ำถึงบทบาทของครูที่ต้องปรับตัวให้เท่าทัน เด็กยุคดิจิทัล และเทคโนโลยีไอไอ โดยเปลี่ยนจากการเป็นผู้มอบความรู้มาเป็นผู้สนับสนุนการตั้งคำถาม เป้าหมายสูงสุดคือการบ่มเพาะให้เยาวชนเติบโตเป็น มนุษย์ที่สมบูรณ์ และพลเมืองที่มีคุณภาพซึ่งมีความซื่อสัตย์สุจริตติดตัวไปตลอดชีวิตอย่างยั่งยืน
“ธรรมาภิบาลไม่สามารถปลูกฝังได้ด้วยโครงการหรือแบบประเมินเพียงไม่กี่ชุด แต่ต้องสร้างผ่านระบบนิเวศการเรียนรู้ทั้งหมด เด็กจะเติบโตเป็นพลเมืองที่ดีได้ เมื่อโรงเรียนและครอบครัวร่วมกันสร้างพื้นที่ปลอดภัย ให้เขาได้เรียนรู้ รับผิดชอบ และเคารพความแตกต่างจากประสบการณ์จริง”
เมื่อเด็กเติบโตขึ้นจากระบบการศึกษาที่หล่อหลอมคุณค่าเรื่องความรับผิดชอบและการเคารพความแตกต่าง บททดสอบสำคัญถัดมาคือการเข้าสู่โลกการทำงาน เพราะองค์กรถือเป็นพื้นที่ที่ผู้คนใช้ชีวิตร่วมกันและเป็นสถานที่ที่ธรรมาภิบาลถูกแปลงจากค่านิยมไปสู่การปฏิบัติจริง

"การเลือกปฏิบัติและการล่วงละเมิดในที่ทำงาน: ธรรมาภิบาลพื้นฐานในองค์กร”
ในมุมมองของ นรีลักษณ์ แพไชยภูมิ ผู้อำนวยการกองสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ กรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติกรรม ธรรมาภิบาลในองค์กรจึงต้องเริ่มจากการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และการปฏิบัติต่อทุกคนอย่างเป็นธรรม โดยแนวทางของ กรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ ในการส่งเสริม ธรรมาภิบาลภายในองค์กร โดยมุ่งเน้นการต่อต้านการล่วงละเมิดและการเลือกปฏิบัติในทุกมิติ เนื้อหาครอบคลุมตั้งแต่กระบวนการจ้างงานไปจนถึงการเลิกจ้าง พร้อมสนับสนุนการนำหลักการ D&I (Diversity, Equity, and Inclusion) มาปรับใช้เพื่อดูแลบุคลากรที่มีความหลากหลาย ทั้งในด้านเพศสภาพ เชื้อชาติ และความพิการ
นอกจากนี้ ยังนำเสนอพัฒนาการของกฎหมายไทยที่สำคัญ เช่น พระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ และ กฎหมายสมรสเท่าเทียม ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อการปรับปรุงสวัสดิการและการปฏิบัติต่อพนักงานอย่างเป็นธรรม ข้อมูลดังกล่าวยังระบุถึงแนวปฏิบัติที่ดีสำหรับภาคธุรกิจในการประเมินความเสี่ยงด้านสิทธิมนุษยชน เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมการทำงานที่ปลอดภัยและยั่งยืน การให้ความสำคัญกับประเด็นเหล่านี้ไม่เพียงแต่ช่วยลดความขัดแย้งภายใน แต่ยังเป็นการยกระดับภาพลักษณ์ขององค์กรให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากลในปัจจุบันอีกด้วย
“ธรรมาภิบาลในองค์กรไม่ได้เริ่มจากกฎระเบียบ แต่เริ่มจากการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ การจ้างงานที่เป็นธรรม การรับฟังความแตกต่าง และการเปิดโอกาสให้ทุกคนมีส่วนร่วม เพราะองค์กรที่เคารพสิทธิมนุษยชน คือองค์กรที่สร้างความยั่งยืนได้อย่างแท้จริง”
"หยุดทุจริตคอร์รัปชัน เริ่มได้ที่ทุกคน"
แต่แม้องค์กรจะมีวัฒนธรรมที่ดีเพียงใด หากสภาพแวดล้อมทางสังคมและระบบราชการยังเปิดช่องให้เกิดการทุจริต ปัญหาก็ยังคงส่งผลกระทบต่อประชาชนในวงกว้าง ดังนั้น ธรรมาภิบาลจึงไม่ใช่เพียงเรื่องภายในองค์กร แต่เป็นเรื่องของทั้งประเทศ ดร.มานะ นิมิตรมงคล ประธานองค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย) จึงชวนให้มองภาพใหญ่ของปัญหาคอร์รัปชันไทยที่ส่งผลต่อเศรษฐกิจ คุณภาพชีวิต และอนาคตของประเทศ
โดยปัญหาคอร์รัปชัน ในสังคมไทยที่ทวีความรุนแรงและส่งผลกระทบเป็นวงกว้างต่อทั้ง เศรษฐกิจและคุณภาพชีวิต ของประชาชน เนื้อหาเน้นย้ำถึงความล้มเหลวของ หลักนิติธรรม และการทุจริตในระบบราชการที่ฝังรากลึก ตั้งแต่กระบวนการยุติธรรมไปจนถึงโครงการพื้นฐานที่ไม่ได้มาตรฐาน ซึ่งเป็นอันตรายต่อความปลอดภัยสาธารณะ นอกจากนี้ยังชี้ให้เห็นถึงความสูญเสียด้านงบประมาณมหาศาลจาก นโยบายภาครัฐ ที่ขาดการเตรียมความพร้อมและการบริหารจัดการที่โปร่งใส โดยเฉพาะในภาคการศึกษาและเกษตรกรรม สุดท้ายผู้พูดได้กระตุ้นให้คนไทยทุกคนตระหนักว่าการตรวจสอบการโกงเป็น หน้าที่และสิทธิ ที่ต้องร่วมมือกันแสดงพลังเพื่อเปลี่ยนแปลงอนาคตของชาติร่วมกัน การนิ่งเฉยต่อการทุจริตเปรียบเสมือนการปล่อยให้ประเทศเดินลงสู่ความเสื่อมโทรมอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้
“คอร์รัปชันไม่ใช่ปัญหาของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นปัญหาของคนไทยทุกคน หากเรายังคิดว่าเรื่องโกงไม่ใช่เรื่องของเรา ประเทศก็จะเดินลงเหวต่อไป การปกป้องผลประโยชน์ของชาติเริ่มต้นได้จากการกล้าพูด กล้าตรวจสอบ และไม่ยอมรับการทุจริตในทุกรูปแบบ”
อย่างไรก็ตาม การแก้ปัญหาคอร์รัปชันไม่อาจฝากความหวังไว้กับหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง หรือรอให้ผู้มีอำนาจเป็นฝ่ายลงมือแก้ไขเพียงลำพัง เพราะประสบการณ์ตลอดหลายปีที่ผ่านมาแสดงให้เห็นว่า ระบบตรวจสอบจะเข้มแข็งได้ก็ต่อเมื่อประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการกำกับดูแลอำนาจรัฐ
แนวคิดดังกล่าวถูกต่อยอดโดย รศ.ดร.ปริญญา เทวานฤมิตรกุล ที่มองว่าปัญหาคอร์รัปชันของไทยเป็นปัญหาเชิงระบบ ซึ่งต้องอาศัยพลังของภาคประชาสังคมเข้ามาร่วมตรวจสอบและสร้างกลไกถ่วงดุลอย่างจริงจัง

“ปลุกพลังประชาสังคมสร้างธรรมาภิบาล: ความท้าทายของสังคมไทย”
รศ.ดร.ปริญญา เทวานฤมิตรกุล คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า ปัญหาคอร์รัปชันของไทยเป็นปัญหาเชิงระบบที่ไม่สามารถแก้ได้ด้วยการพึ่งพา “คนดี” หรือการแก้กฎหมายเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยการมีส่วนร่วมของประชาชนและภาคประชาสังคมในการตรวจสอบอำนาจรัฐ แม้รัฐธรรมนูญปี 2560 จะประกาศนโยบายปราบโกง แต่สถานการณ์คอร์รัปชันกลับรุนแรงขึ้น สะท้อนจากหลายกรณีที่สังคมตั้งข้อสงสัยและการตรวจสอบที่ล่าช้าหรือขาดความรับผิดชอบจากหน่วยงานรัฐ
โดยพฤติกรรมของคนส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับระบบและโอกาส หากระบบเอื้อต่อการทุจริต คนจำนวนมากก็อาจกระทำผิดได้ แม้จะเป็นผู้มีอำนาจ หรือบุคคลที่สังคมคาดหวังให้เป็นแบบอย่างก็ตาม นอกจากนี้ การทุจริตขนาดเล็กในชีวิตประจำวัน เช่น การใช้เส้นสาย หรือการรับผลประโยชน์ที่ไม่เหมาะสม ยังเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ระบบคอร์รัปชันดำรงอยู่
แนวทางแก้ไขสำคัญคือการไม่เพิกเฉยต่อปัญหา และร่วมกันตรวจสอบการทำงานของภาครัฐอย่างจริงจัง ควรสร้างระบบที่โปร่งใส เปิดเผยข้อมูล และใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือในการติดตามและตรวจสอบการทุจริต เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลได้ง่ายขึ้น อีกทั้งต้องส่งเสริมการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในองค์กรตรวจสอบ พร้อมทั้งสร้างระบบแบ่งแยกอำนาจและถ่วงดุลที่มีประสิทธิภาพ เพื่อป้องกันการใช้อำนาจโดยขาดการตรวจสอบ
ท้ายที่สุด ธรรมาภิบาลที่แท้จริงต้องประกอบด้วยความโปร่งใส ความรับผิดชอบ ประสิทธิภาพ และการมีส่วนร่วมของทุกฝ่ายในการตัดสินใจ เพื่อสร้างสังคมที่เป็นธรรมและลดโอกาสการคอร์รัปชันอย่างยั่งยืน
“ปัญหาคอร์รัปชันของไทยไม่ใช่ปัญหาของคนไม่ดีเพียงไม่กี่คน แต่เป็นปัญหาเชิงระบบที่เปิดโอกาสให้คนจำนวนมากทำผิดได้ การแก้ปัญหาจึงไม่ใช่แค่การหา ‘คนดี’ มาบริหารประเทศ แต่ต้องสร้างระบบที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ และเปิดพื้นที่ให้ประชาชนมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง”
เมื่อพิจารณามุมมองของวิทยากรทั้ง 5 ท่านร่วมกัน จะเห็นว่าธรรมาภิบาลไม่ใช่เรื่องของกฎหมายหรือองค์กรใดองค์กรหนึ่ง แต่เป็นห่วงโซ่ที่เชื่อมโยงกันตั้งแต่ระดับบุคคล ครอบครัว โรงเรียน องค์กร ภาคธุรกิจ ภาครัฐ ไปจนถึงภาคประชาชน หากจุดใดจุดหนึ่งอ่อนแอ ระบบทั้งหมดก็อาจสะดุดได้เช่นกัน
ดังนั้น การปลุกพลังธรรมาภิบาลจึงไม่ใช่ภารกิจของคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง แต่เป็นกระบวนการสร้างวัฒนธรรมร่วมของสังคม ที่ต้องเริ่มจากการปลูก “นาฬิกาแห่งความถูกต้อง” ในหัวใจของแต่ละคน ก่อนจะขยายผลสู่การสร้างระบบที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ และเปิดโอกาสให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมในการกำหนดอนาคตของประเทศร่วมกัน
