อาหารส่วนเกินที่ยังรับประทานได้ อาจไม่ใช่เพียงของที่เหลือจากร้านอาหาร โรงแรม ห้างค้าปลีก หรือผู้ผลิตอาหารอีกต่อไป แตกำลังถูกมองใหม่ในฐานะทรัพยากรที่สามารถสร้างคุณค่าได้ทั้งด้านสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ หลังสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) เดินหน้าพัฒนาแนวทาง “Food Surplus Credit” เพื่อประเมินปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ลดได้จากการนำอาหารส่วนเกินกลับมาบริจาค แทนที่จะปล่อยให้กลายเป็นขยะและถูกนำไปฝังกลบ
โจทย์สำคัญของเรื่องนี้ไม่ได้อยู่ที่การหาอาหารมาแจกเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การสร้างระบบที่สามารถตอบได้ว่า การกอบกู้อาหารส่วนเกินช่วยลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมได้มากแค่ไหน และผลลัพธ์ดังกล่าวสามารถนำไปแปลงเป็นมูลค่าที่วัดผลและตรวจสอบได้หรือไม่
ข้อมูลจาก สวทช. ระบุว่า ประเทศไทยมีขยะอาหารประมาณ 10 ล้านตันต่อปี และเกือบ 40% หรือราว 4 ล้านตัน ยังเป็นอาหารที่สามารถรับประทานได้ ขณะที่ปัจจุบันมีอาหารส่วนเกินที่ถูกกอบกู้กลับมาเพื่อส่งต่อเพียงประมาณ 2,000 ตันต่อปี สะท้อนให้เห็นช่องว่างขนาดใหญ่ระหว่างอาหารที่ยังมีคุณค่ากับอาหารที่ถูกนำกลับเข้าสู่ระบบ
เปลี่ยนอาหารเหลือให้มี “มูลค่า”
ดร.ปัทมาพร ประชุมรัตน์ หัวหน้าโครงการ Thailand's Food Bank และนักวิจัยนโยบายอาวุโส สวทช. กล่าวว่า ที่ผ่านมาการจัดการอาหารส่วนเกินมักถูกมองในสองด้าน คือ เมื่ออาหารเหลือก็พยายามนำไปบริจาคเพื่อสร้างประโยชน์ให้กับผู้ที่ต้องการ แต่ สวทช. ต้องการต่อยอดให้เห็นคุณค่าอีกด้านหนึ่ง นั่นคือผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและมูลค่าทางเศรษฐกิจที่สามารถวัดได้
“เดิมเรามองอาหารส่วนเกินว่าเหลือแล้วก็นำไปบริจาค ซึ่งสร้างคุณค่าทางสังคมอยู่แล้ว แต่เราต้องการมองให้ไกลขึ้นว่า ถ้าเราสามารถวัดได้ด้วยว่าอาหารที่นำกลับมาใช้ประโยชน์ช่วยลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมได้เท่าไร และผลลัพธ์นั้นสามารถสะท้อนกลับมาเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจได้ ก็จะทำให้การจัดการอาหารส่วนเกินเกิดคุณค่าครบทั้งด้านสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ นี่คือที่มาของแนวคิด Food Surplus Credit”
ภาพดังกล่าวอาจทำให้การบริจาคอาหารเปลี่ยนจากกิจกรรมที่สร้างประโยชน์ให้สังคมเป็นหลัก ไปสู่กิจกรรมที่สามารถ วัดผลด้านสิ่งแวดล้อมได้อย่างเป็นรูปธรรม โดยมีวิทยาศาสตร์และข้อมูลเข้ามารองรับ
หัวใจสำคัญอยู่ที่การตอบให้ได้ว่า หากอาหารส่วนเกินไม่ได้ถูกนำไปฝังกลบ จะช่วยหลีกเลี่ยงการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้เท่าไร ขณะเดียวกันต้องหักลบการปล่อยก๊าซที่เกิดขึ้นระหว่างการนำอาหารไปบริจาคด้วย ไม่ว่าจะเป็นพลังงานที่ใช้ในการเก็บรักษา การแช่เย็นหรือแช่แข็ง การขนส่ง การนำอาหารไปปรุงใหม่ ตลอดจนบรรจุภัณฑ์ที่ใช้ส่งต่ออาหาร
นั่นหมายความว่า คาร์บอนเครดิตจากอาหารส่วนเกินไม่ได้เกิดจากการนำอาหารไปบริจาคโดยตรง แต่เกิดจากการคำนวณ การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิ หลังจากนำผลกระทบที่เกิดขึ้นตลอดกระบวนการมาหักออกแล้ว
สวทช. สร้างมาตรฐานวัดคาร์บอนจากอาหารบริจาค
เพื่อให้แนวคิดนี้นำไปใช้ได้จริง สถาบันเทคโนโลยีและสารสนเทศเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน (TIIS) และศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (MTEC) ภายใต้ สวทช. ได้พัฒนาองค์ความรู้ ฐานข้อมูล และวิธีประเมินการลดก๊าซเรือนกระจกจากการกอบกู้และบริจาคอาหารส่วนเกิน โดยเน้นให้ข้อมูลมีความถูกต้อง ตรวจสอบได้ และสามารถรองรับทั้งการพัฒนาคาร์บอนเครดิตและการรายงานด้านความยั่งยืนของภาคธุรกิจ
ผลลัพธ์สำคัญคือ ระเบียบวิธี T-VER-S-METH-09-09 ระเบียบวิธีลดก๊าซเรือนกระจกภาคสมัครใจสำหรับการจัดการอาหารส่วนเกินและนำไปบริจาคเพื่อบริโภค ซึ่งประกาศใช้โดยองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) หรือ อบก. และมีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 19 มีนาคม 2569
จันทิมา สำเนียงงาม หัวหน้าโครงการการพัฒนาแนวทางและประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมของอาหารส่วนเกิน และผู้ช่วยวิจัยอาวุโส TIIS เอ็มเทค สวทช. กล่าวว่า การจะนำอาหารส่วนเกินมาเชื่อมกับกลไกคาร์บอนเครดิตได้ จำเป็นต้องมีข้อมูลที่น่าเชื่อถือและวิธีคำนวณที่เป็นมาตรฐาน เพราะหากไม่มีระบบวัดผลที่ชัดเจน การลดก๊าซเรือนกระจกจากการบริจาคอาหารก็ยากที่จะนำไปใช้ต่อในระดับธุรกิจ
“สิ่งสำคัญไม่ใช่แค่การบอกว่าเราบริจาคอาหารไปจำนวนเท่าไร แต่ต้องรู้ด้วยว่าการบริจาคนั้นช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้เท่าไร เราจึงต้องมีทั้งฐานข้อมูลและวิธีคำนวณที่เป็นระบบ เพื่อให้ตัวเลขที่ได้มีความน่าเชื่อถือ ตรวจสอบได้ และสามารถนำไปใช้ต่อได้จริง ทั้งในเรื่องคาร์บอนเครดิตและการรายงานด้านความยั่งยืนของภาคธุรกิจ”
หลักการของระเบียบวิธีสามารถอธิบายอย่างง่ายได้ว่า เริ่มจากการคำนวณก๊าซเรือนกระจกในกรณีฐาน หรือกรณีที่อาหารส่วนเกินถูกนำไปกำจัด เช่น การฝังกลบ จากนั้นเปรียบเทียบกับการดำเนินโครงการที่นำอาหารส่วนเกินไปบริจาค แล้วหักการปล่อยก๊าซที่เกิดขึ้นจากกระบวนการดังกล่าวออก
ในเอกสารของ MTEC อธิบายหลักการไว้ในรูปสมการ ER = BE - PE - LE หรือก๊าซเรือนกระจกที่ลดได้สุทธิ เท่ากับการปล่อยในกรณีฐาน หักการปล่อยจากโครงการ และหักผลกระทบนอกขอบเขต
จุดนี้ทำให้ Food Surplus Credit มีความแตกต่างจากการประเมินแบบคร่าว ๆ เพราะไม่ได้มองเพียงว่า “อาหารไม่ถูกทิ้งจึงเท่ากับลดคาร์บอน” แต่พยายามมองตลอดเส้นทางตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง
จากอาหารฝังกลบ สู่เครดิตที่ตรวจสอบได้
ข้อมูลจาก MTEC ยังมีตัวอย่างการคำนวณที่แสดงให้เห็นภาพของกลไกดังกล่าว โดยกรณีศึกษาหนึ่งคำนวณปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ลดได้สุทธิ 1,798 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า จากกรณีฐาน 2,085.16 ตัน หักการปล่อยจากโครงการ 208.01 ตัน และผลกระทบนอกขอบเขต 78.93 ตัน
ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างของการคำนวณ แต่สะท้อนให้เห็นว่าอาหารส่วนเกินสามารถถูกนำเข้าสู่ระบบการวัดผลด้านคาร์บอนได้จริง และยิ่งมีการเก็บข้อมูลที่ละเอียดมากขึ้น ก็จะช่วยให้การประเมินผลมีความแม่นยำมากขึ้นตามไปด้วย
ขณะเดียวกัน ระบบของ Thailand's Food Bank ยังมีการบันทึกข้อมูลตั้งแต่จุดรับอาหาร ทั้งน้ำหนัก ประเภทอาหาร ภาพถ่าย และข้อมูลผู้รับ เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ ซึ่งเป็นฐานข้อมูลสำคัญสำหรับการประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมในระยะต่อไป
“เราต้องการให้ข้อมูลตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทางเชื่อมโยงกัน เพราะเมื่อรู้ว่าอาหารมาจากไหน ปริมาณเท่าไร ถูกส่งต่ออย่างไร และมีการปล่อยคาร์บอนระหว่างทางเท่าไร เราก็สามารถคำนวณผลที่เกิดขึ้นได้อย่างชัดเจน จุดสำคัญคือทำให้ตัวเลขเหล่านี้ตรวจสอบย้อนกลับได้ ไม่ใช่เป็นเพียงตัวเลขที่ประเมินขึ้นมาเพื่อรายงานเท่านั้น” จันทิมา กล่าว
โอกาสใหม่ของธุรกิจ
เมื่อมีเครื่องมือวัดผลที่ชัดเจน Food Surplus Credit จึงมีโอกาสขยับจากเรื่องสิ่งแวดล้อมไปสู่เรื่องธุรกิจ เพราะภาคเอกชนสามารถนำข้อมูลการลดก๊าซเรือนกระจกไปใช้ประกอบการรายงานด้านความยั่งยืนได้อย่างมีหลักฐานรองรับ ขณะเดียวกันยังช่วยสร้างแรงจูงใจให้ธุรกิจเข้ามามีส่วนร่วมกับการกอบกู้อาหารส่วนเกินมากขึ้น
จันทิมา มองว่า ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่แค่ประเทศไทย เพราะหลายประเทศในเอเชียก็เผชิญปัญหาอาหารส่วนเกินในระดับสูงเช่นเดียวกัน หากสามารถทำให้การบริจาคอาหารกลายเป็นกิจกรรมที่วัดผลด้านคาร์บอนได้ ก็จะเพิ่มแรงจูงใจให้ภาคธุรกิจเข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้น
“ตัวเลขคาร์บอนที่ซ่อนอยู่ในอาหารส่วนเกินคือโอกาสใหม่ เพราะอาหารที่ถูกทิ้งไม่ได้มีแค่ต้นทุนในการจัดการขยะ แต่ยังมีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมที่เราสามารถวัดได้ หากเปลี่ยนการบริจาคอาหารส่วนเกินให้เชื่อมกับคาร์บอนเครดิตได้ ก็จะช่วยลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และในเวลาเดียวกันก็สร้างแรงจูงใจทางเศรษฐกิจให้ภาคธุรกิจเข้ามาช่วยลดขยะอาหารมากขึ้น”
ทำให้ Food Surplus Credit มีความหมายมากกว่าการสร้างเครดิตจากอาหารเหลือ เพราะกำลังพยายามสร้าง กลไกจูงใจใหม่ ให้กับระบบอาหาร โดยเปลี่ยนสิ่งที่เคยถูกมองว่าเป็นภาระในการจัดการ ให้กลายเป็นสิ่งที่สามารถวัดผลและสร้างคุณค่ากลับคืนมาได้
เป้าหมาย 20,000 ตันต่อปี ก่อนต่อยอดสู่เอเชีย
ปัจจุบัน สวทช. ตั้งเป้ายกระดับระบบบริหารจัดการอาหารส่วนเกินจากการกอบกู้ประมาณ 2,000 ตันต่อปี เป็น 20,000 ตันต่อปี พร้อมประเมินว่าหากสามารถขยายการกอบกู้ได้ตามเป้าหมาย จะสร้างผลกระทบทางเศรษฐกิจรวมมากกว่า 3,000 ล้านบาทต่อปี จากการนำอาหารกลับมาใช้ประโยชน์ ขณะที่ด้านสิ่งแวดล้อมจะช่วยลดการจัดการขยะและสร้างคาร์บอนเครดิต
สำหรับ สวทช. เป้าหมายจึงไม่ได้หยุดอยู่ที่การสร้างระบบ Food Bank ในประเทศ แต่ต้องการให้ระเบียบวิธีที่พัฒนาขึ้นสามารถต่อยอดได้ในระดับภูมิภาค โดยทีมวิจัยจาก TIIS–MTEC ได้หารือกับ Asia Carbon Institute (ACI) เพื่อแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และแนวทางการยกระดับระเบียบวิธีของไทยให้สามารถประยุกต์ใช้ในเอเชียได้
“สิ่งที่เราพัฒนาขึ้นไม่ได้ต้องการให้ใช้เฉพาะในประเทศไทย แต่ต้องการให้เป็นองค์ความรู้ที่ประเทศอื่นในเอเชียสามารถนำไปปรับใช้ได้ด้วย เพราะปัญหาอาหารส่วนเกินไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะบ้านเรา หากแต่เป็นปัญหาของทั้งภูมิภาค การมีวิธีวัดผลที่เป็นระบบจะช่วยให้แต่ละประเทศมองเห็นทั้งปัญหาและผลลัพธ์จากการลงมือแก้ได้ชัดขึ้น”
เมื่ออาหารส่วนเกินไม่ต้องจบลงที่หลุมฝังกลบ แต่ถูกนำกลับไปเป็นอาหารสำหรับผู้ที่ต้องการ พร้อมมีข้อมูลรองรับว่าช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้เท่าไร สิ่งที่เคยถูกมองว่าเป็น “ขยะ” จึงเริ่มมีสถานะใหม่ในระบบเศรษฐกิจคาร์บอน ซึ่งไม่ใช่เพียงของเหลือที่ต้องกำจัด แต่เป็น ทรัพยากรที่สามารถสร้างคุณค่าทางสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจได้พร้อมกัน ซึ่งเป็นทิศทางที่ สวทช. ต้องการผลักดันผ่าน Thailand's Food Bank และ Food Surplus Credit ต่อไป
