ป่า น้ำ ดิน หรือความหลากหลายทางชีวภาพ อาจดูเหมือนเป็นเรื่องที่อยู่ห่างจากงบการเงินของบริษัทและพอร์ตสินเชื่อของธนาคาร แต่เมื่อทรัพยากรเหล่านี้เสื่อมโทรม ผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่แค่ระบบนิเวศ หากเดินทางต่อไปยังผลผลิต ราคาวัตถุดิบ Supply Chain รายได้ ความสามารถในการแข่งขัน ไปจนถึงความสามารถในการชำระหนี้ของลูกค้า
นี่คือประเด็นที่ถูกหยิบขึ้นมาบนเวที “Nature Positive Finance: ทุนธรรมชาติ รากฐานใหม่ของการเงินเพื่อการเติบโตที่ยั่งยืน” ในงาน MFLF Sustainability Forum 2026 ซึ่งมีตัวแทนจาก Climate Finance Network Thailand, World Bank, ธนาคารแห่งประเทศไทย และธนาคารกสิกรไทย มาร่วมมองความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติ เศรษฐกิจ และเงินทุน
ความน่าสนใจของวงสนทนานี้คือการเปลี่ยนมุมมองว่า หากธรรมชาติเป็นฐานรองรับกิจกรรมทางเศรษฐกิจ การปล่อยให้ธรรมชาติเสื่อมโทรมจะสร้างต้นทุนกลับมาที่ธุรกิจและระบบการเงินอย่างไร
เมื่อความเสื่อมโทรมเริ่มกระทบการผลิตและรายได้ เรื่องที่เคยถูกจัดอยู่ในหมวด Sustainability จึงขยับเข้ามาอยู่ในงบต้นทุน การลงทุน การบริหารความเสี่ยง และการตัดสินใจปล่อยสินเชื่อโดยตรง
ธรรมชาติอาจตีราคาไม่ได้ทั้งหมด แต่ต้อง “วัด” ให้ได้
สฤณี อาชวานันทกุล จาก Climate Finance Network Thailand ชวนเริ่มต้นด้วยการเปลี่ยนวิธีคิดต่อคำว่า Nature Positive เพราะการจะบอกว่าธรรมชาติดีขึ้นหรือแย่ลง จำเป็นต้องรู้ก่อนว่าจุดตั้งต้นอยู่ตรงไหน อะไรคือค่าที่ติดลบ และสิ่งที่กำลังฟื้นกลับมามีขนาดเท่าไร
ปัญหาคือธรรมชาติไม่ได้เป็นสินทรัพย์ที่สามารถตีราคาได้ครบถ้วนเหมือนสินทรัพย์ทางการเงิน การคำนวณคุณค่าของระบบนิเวศ น้ำ ป่า ดิน หรือบริการที่ธรรมชาติมอบให้มนุษย์ จึงทำได้ในลักษณะของตัวแทนหรือ Proxy เพื่อให้ข้อมูลสามารถนำไปใช้ประกอบการตัดสินใจได้
“ไม่มีทางที่มนุษย์จะคำนวณมูลค่าของธรรมชาติและประโยชน์ที่ธรรมชาติมีต่อตัวเราออกมาเป็นตัวเงินได้ทั้งหมด เพราะธรรมชาติมีความยิ่งใหญ่มาก ส่วนสิ่งที่เราเรียกว่า Ecosystem Services และพยายามหาวิธีคำนวณนั้น อย่างมากที่สุดก็เป็นเพียง Proxy หรือค่าตัวแทน แต่ไม่ได้หมายความว่าค่าตัวแทนจะไม่มีประโยชน์ เพราะเหตุผลที่เราต้องการตัวเลขก็เพราะเราเชื่อว่าตัวเลขสามารถขับเคลื่อนการลงทุนและมีผลต่อการตัดสินใจ”
หลักคิดดังกล่าวคล้ายกับสิ่งที่ภาคธุรกิจเริ่มทำกับ Carbon Price ภายในองค์กร แม้ต้นทุนคาร์บอนอาจยังไม่ได้ถูกบังคับด้วยกฎหมายเต็มรูปแบบ แต่การมีตัวเลขทำให้บริษัทสามารถนำทางเลือกต่าง ๆ มาเปรียบเทียบและใช้ประกอบการตัดสินใจลงทุนได้
Nature Positive มีความซับซ้อนมากกว่าคาร์บอน เพราะไม่มีตัวชี้วัดเดียวที่สามารถรวบทุกอย่างให้เหลือเป็นตัวเลขเดียวได้ แต่เป้าหมายสำคัญจึงไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการตีราคาธรรมชาติทั้งหมด หากเริ่มจากการทำให้ธุรกิจมองเห็นว่า กิจกรรมของตัวเองกำลังใช้ทรัพยากรอะไร สร้างผลกระทบตรงไหน และความเสียหายที่เกิดขึ้นมีโอกาสย้อนกลับมาที่ห่วงโซ่ธุรกิจอย่างไร
น้ำเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพได้ชัด หากแหล่งน้ำที่ธุรกิจพึ่งพามีปริมาณลดลงหรือคุณภาพแย่ลง ความเสี่ยงไม่ได้อยู่แค่ในรายงานด้านสิ่งแวดล้อม แต่สามารถกลายเป็นต้นทุนในการจัดหาน้ำ ระบบรีไซเคิล การลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน หรือแม้แต่ความเสี่ยงที่โรงงานจะเดินเครื่องไม่ได้ตามแผน
เมื่อทุนธรรมชาติกลายเป็น Economic Infrastructure
ขวัญพัฒน์ สุทธิธรรมกิจ จาก World Bank เสนอให้มองธรรมชาติในฐานะ Economic Infrastructure หรือโครงสร้างพื้นฐานของเศรษฐกิจ เพราะธุรกิจจำนวนมากต้องใช้น้ำ ดิน ป่า ระบบนิเวศ และทรัพยากรธรรมชาติเป็นฐานของการผลิต แม้ทรัพยากรเหล่านี้จะไม่ได้ปรากฏในงบการเงินในรูปแบบเดียวกับเครื่องจักร อาคาร หรือเงินสด แต่การผลิตจำนวนไม่น้อยไม่สามารถเดินหน้าต่อได้หากฐานทรัพยากรเหล่านี้เสื่อมลง
หนึ่งในเครื่องมือที่ถูกหยิบยกขึ้นมาคือ Natural Capital Accounting หรือ NCA ซึ่งช่วยให้เห็นว่าประเทศมีทุนธรรมชาติอยู่เท่าไร อยู่ตรงไหน มีสภาพอย่างไร และทรัพยากรเหล่านั้นเชื่อมโยงกับบริการทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างไร เพราะประเด็นสำคัญคือการเติบโตทางเศรษฐกิจไม่ได้บอกทุกอย่าง การวัด GDP อาจสะท้อนมูลค่าทางเศรษฐกิจที่เพิ่มขึ้น แต่ไม่ได้บอกว่าการเติบโตนั้นกำลังแลกมาด้วยการเสื่อมลงของทุนธรรมชาติมากเพียงใด
เมื่อข้อมูลประเภทนี้ละเอียดขึ้น ภาครัฐจะมองเห็นต้นทุนที่ซ่อนอยู่หลังการเติบโต ขณะที่ภาคธุรกิจสามารถนำข้อมูลไปใช้ประกอบการวางแผนลงทุนและบริหารความเสี่ยงได้แม่นยำขึ้น
Nature Risk กำลังไหลเข้าสู่พอร์ตสินเชื่อ
สำหรับภาคการเงิน ความเสียหายของธรรมชาติไม่ได้เป็นเรื่องที่อยู่นอกระบบ เพราะสามารถส่งผ่านเข้าสู่เศรษฐกิจและกลับมายังพอร์ตสินเชื่อผ่านธุรกิจของลูกค้าได้ ชนานันท์ สุภาดุลย์ จากธนาคารแห่งประเทศไทย อธิบายว่า Nature Risk สามารถส่งผ่านเข้าสู่เศรษฐกิจได้ทั้ง Physical Risk และ Transition Risk
Physical Risk เกิดจากสภาพแวดล้อมที่เสื่อมลง เช่น น้ำ ดิน หรือทรัพยากรที่ธุรกิจต้องใช้ในการผลิต เมื่อทรัพยากรมีปัญหา ผลผลิตอาจลดลง ต้นทุนเพิ่มขึ้น หรือรายได้หดตัว ขณะที่ Transition Risk เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของกฎเกณฑ์ ตลาด เทคโนโลยี และความคาดหวังของผู้บริโภคต่อการจัดการธรรมชาติ
กรณีของ EUDR หรือกฎระเบียบของสหภาพยุโรปว่าด้วยสินค้าที่เกี่ยวข้องกับการตัดไม้ทำลายป่า เป็นตัวอย่างที่ทำให้ภาพดังกล่าวชัดขึ้น เพราะสินค้าบางประเภทต้องสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้และต้องพิสูจน์ว่าไม่ได้มาจากพื้นที่ที่มีการตัดไม้ทำลายป่า
กฎดังกล่าวไม่ได้กระทบเฉพาะบริษัทที่ส่งสินค้าไปยุโรป แต่สามารถวิ่งย้อนกลับไปตลอด Supply Chain
“Transition Risk คือการที่กติกาต่าง ๆ ของโลกเริ่มให้ความสำคัญกับเรื่องธรรมชาติมากขึ้น อย่าง EUDR สินค้าเกษตรจะต้อง Trace ได้ ไม่ได้ปลูกขึ้นมาจากพื้นที่ที่มีการตัดไม้ทำลายป่า เรื่องนี้ไม่ได้กระทบแค่บริษัท แต่ทั้ง Chain วิ่งลงไปถึงเกษตรกร กระทบต้นทุน แล้วก็กลับมาถึงธนาคาร”
เกษตรกรอาจต้องเพิ่มต้นทุนในการจัดเก็บข้อมูลหรือปรับวิธีผลิต ผู้รวบรวมต้องมีระบบตรวจสอบย้อนกลับ ผู้ส่งออกต้องจัดการข้อมูลเพิ่มเติม ขณะที่บริษัทปลายทางต้องลงทุนเพื่อให้ Supply Chain ผ่านข้อกำหนดของตลาด หากธุรกิจปรับตัวไม่ทัน ผลกระทบสามารถไปถึงรายได้และความสามารถในการชำระหนี้ และเมื่อธุรกิจเหล่านั้นเป็นลูกค้าของธนาคาร ความเสี่ยงก็กลับเข้ามาอยู่ในระบบการเงินอีกทอดหนึ่ง
ตรงนี้ทำให้ Nature Risk ไม่ใช่เรื่องที่ธนาคารจะจัดการเฉพาะผ่านผลิตภัณฑ์สีเขียว แต่ต้องเข้าใจว่าความเสี่ยงกำลังเกิดขึ้นในธุรกิจของลูกค้าอย่างไร
ธนาคารต้องมอง 3 เลนส์ ไม่ใช่แค่ Green Finance
พิพิธ เอนกนิธิ จากธนาคารกสิกรไทย เสนอภาพการทำงานผ่าน 3 เลนส์ ได้แก่ Financial Lens, Ecosystem Lens และ Ecological Lens
Financial Lens คือสิ่งที่ตลาดการเงินคุ้นเคยอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็น Green Loan, Green Bond หรือเครื่องมือทางการเงินที่นำเงินไปสนับสนุนกิจกรรมที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม แต่การมองเพียงผลิตภัณฑ์ทางการเงินอาจยังไม่เพียงพอ เพราะสุขภาพของธุรกิจที่อยู่ใน Ecosystem เดียวกันมีผลต่อความเสี่ยงของธนาคารโดยตรง
“Ecosystem Lens ถ้าคนใน Ecosystem ลูกค้าของเราไม่แข็งแรง แข่งขันไม่ได้ มีผลกระทบจากทั้ง Adaptation Risk แล้วก็ Transition Risk ท้ายที่สุดก็อยู่ในพอร์ตของเรา สุดท้ายเราบอกว่าอาจจะไม่พอ เราไปใส่เลนส์ใหม่ คือ Ecological Lens”
Ecological Lens จึงขยายมุมมองออกไปถึงการฟื้นฟูธรรมชาติโดยตรง เพราะต่อให้ลูกค้าของธนาคารยังแข็งแรง แต่หาก Ecosystem ที่ธุรกิจเหล่านั้นพึ่งพากำลังเสื่อมลง ความเสี่ยงก็ยังคงอยู่ ภาพทั้งสามเลนส์จึงไม่ได้ทำให้บทบาทของธนาคารหยุดอยู่ที่การนำเงินไปสนับสนุนโครงการสีเขียว แต่ขยับไปสู่การมองความสัมพันธ์ระหว่างเงินทุน ลูกค้า Ecosystem และธรรมชาติเป็นระบบเดียวกัน
ถ้าวัดไม่ได้ เงินก็ขยับยาก
เมื่อธรรมชาติถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของความเสี่ยงทางเศรษฐกิจและการเงิน คำถามต่อมาคือ แล้วจะวัดอย่างไร
ประเด็นนี้ถูกพูดถึงหลายครั้งตลอดวงเสวนา โดยชนานันท์ทิ้งโจทย์ไว้อย่างตรงไปตรงมาว่า สำหรับโลกการเงิน การวัดผลเป็นจุดตั้งต้นที่หลีกเลี่ยงไม่ได้
“Top of the head อาจจะเป็นเรื่องของ Data แล้วก็การวัดผล เพราะหลาย ๆ ท่านคุยกันว่าจะวัดออกมาก็ยากแล้ว แถมวัดออกมาก็อาจจะไม่ถูกด้วย ซึ่งต้องยอมรับว่า ถ้าในโลกของการเงิน ถ้าวัดไม่ได้ก็อาจจะไปต่อยาก เพราะฉะนั้นขั้นแรกเลยคงต้องเป็นเรื่องของการวัดก่อน”
ความยากของ Nature Data อยู่ที่ระบบนิเวศแต่ละพื้นที่ไม่เหมือนกัน การวัดคุณภาพน้ำ ความสมบูรณ์ของดิน ความหลากหลายทางชีวภาพ หรือสถานะของป่า จึงต้องอาศัยข้อมูลหลายรูปแบบและหลายช่วงเวลา เทคโนโลยีอย่าง Remote Sensing, Satellite Data, AI และ GPS จึงเข้ามามีบทบาทในการติดตามและทำให้ข้อมูลธรรมชาติมีความละเอียดมากขึ้น
สำหรับโลกการเงิน ต้องรู้ก่อนว่าความเสี่ยงอยู่ตรงไหน จากนั้นจึงประเมินผลกระทบ และนำข้อมูลไปประกอบการตัดสินใจว่าจะจัดสรรเงินทุนอย่างไร
เปลี่ยน Externality ให้กลายเป็น Natural Capital Asset
ช่วงท้ายของการเสวนา พิพิธเสนอภาพที่เชื่อมเรื่องทั้งหมดเข้าด้วยกันว่า สิ่งที่วันนี้ถูกมองเป็น Environmental Externalities หรือผลกระทบที่ไม่ได้ถูกบันทึกอยู่ในต้นทุนของธุรกิจ ควรถูกเปลี่ยนให้กลายเป็น Natural Capital Asset ที่มีการดูแลและลงทุน
“ไม่ต้องรอให้ระบบใหม่ถูกออกแบบจนเรียบร้อย ขอให้มี Power ที่จะขยับและร่วมมือกันทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน เพื่อ Transform สิ่งที่เรียกว่า Today’s Environmental Externalities ให้กลายเป็น Tomorrow’s Natural Capital Asset”
คำพูดนี้กลับมาที่คำถามตั้งต้นว่า เมื่อธรรมชาติพังแล้วใครจ่าย เพราะต้นทุนที่เคยถูกผลักออกไปนอกสมการธุรกิจ ไม่ได้หายไปไหน หากแต่กำลังทยอยย้อนกลับมาในรูปของต้นทุนวัตถุดิบ กฎการค้า ความเสี่ยงของ Supply Chain หรือความสามารถในการชำระหนี้
การเปลี่ยน Externality ให้กลายเป็น Asset จึงไม่จำเป็นต้องหมายถึงการนำธรรมชาติทุกอย่างไปตีราคา หากคือการยอมรับว่า น้ำ ป่า ดิน และระบบนิเวศเป็นฐานที่ทำให้เศรษฐกิจเดินต่อได้ และการรักษาฐานเหล่านี้ให้ยังทำงานได้ จึงควรถูกมองเป็นการลงทุน ไม่ใช่ต้นทุนที่สามารถมองข้ามได้อีกต่อไป
