หลายคนอาจคิดว่าประเด็นเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพ เป็นเพียงเรื่องที่เกี่ยวข้องกับมิติด้านสิ่งแวดล้อม แต่อันที่จริงแล้วเรื่องนี้ส่งผลกระทบที่กว้างกว่านั้นมาก เพราะเรื่องนี้ถือเป็นรากฐานของกิจกรรมทางเศรษฐกิจ ตั้งแต่ความมั่นคงทางอาหารและแหล่งวัตถุดิบ ไปจนถึงทรัพยากรธรรมชาติที่สร้างรายได้ให้กับภาคการท่องเที่ยว หากระบบนิเวศเสื่อมโทรม ผลกระทบย่อมไม่ได้หยุดอยู่ที่การสูญเสียสัตว์ป่าหรือพื้นที่ธรรมชาติ แต่สามารถลุกลามไปถึงต้นทุนการดำเนินงาน ความมั่นคงของห่วงโซ่อุปทาน และความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจ
WWF ประเทศไทย นำกรณีศึกษาที่เชื่อมโยงการอนุรักษ์กับการพัฒนาเศรษฐกิจมานำเสนอผ่านข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ Living Planet Report 2026 ตั้งแต่การฟื้นตัวของประชากรเสือโคร่งไทย การสร้างระบบอาหารที่ยั่งยืน ไปจนถึงการจัดการขยะในแหล่งท่องเที่ยวทางทะเล เพื่อชี้ให้เห็นว่าการฟื้นฟูธรรมชาติต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน โดยเฉพาะภาคธุรกิจที่มีบทบาทต่อการใช้ทรัพยากร การลงทุน และรูปแบบการผลิตและบริโภค
เสือโคร่งฟื้น สะท้อนป่าที่สมบูรณ์
กรณีของ “แม่แก้ว” เสือโคร่งเพศเมียในผืนป่าตะวันตก แสดงให้เห็นผลลัพธ์ของการอนุรักษ์ที่ดำเนินการอย่างต่อเนื่อง หลังจากออกจากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งในปี 2564 เพื่อสร้างอาณาเขตของตัวเอง แม่แก้วให้กำเนิดลูกเสือ 3 ครอก รวม 9 ตัว ขณะที่ลูกสาวตัวหนึ่งสามารถสืบพันธุ์และให้กำเนิดลูกเสืออีก 2 ตัวได้เช่นกัน
ข้อมูลประมาณการของรัฐบาลไทยในปี 2569 ระบุว่า ประเทศไทยมีเสือโคร่งในธรรมชาติประมาณ 210–257 ตัว เพิ่มขึ้นจากประมาณการ 148–189 ตัวในปี 2565 ความคืบหน้านี้สะท้อนว่าการฟื้นฟูประชากรสัตว์ป่ามีโอกาสประสบความสำเร็จ หากมีการดูแลถิ่นอาศัย แหล่งอาหาร และความปลอดภัยของผืนป่าอย่างเป็นระบบ
การอนุรักษ์เสือโคร่งจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่การปกป้องสัตว์นักล่า แต่ต้องฟื้นฟูประชากรสัตว์ที่เป็นเหยื่อด้วย ตั้งแต่ปี 2564 WWF ประเทศไทยสนับสนุนการปล่อยกวางป่าคืนสู่ถิ่นอาศัยมากกว่า 180 ตัว และในช่วงต้นปี 2569 มีการนำวัวแดงโตเต็มวัย 3 ตัวเข้าสู่คอกปรับสภาพในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าสลักพระ เพื่อเตรียมความพร้อมก่อนคืนสู่ธรรมชาติ โดยใช้เทคโนโลยี GPS และกล้องดักถ่ายภาพติดตามการเคลื่อนที่และการอยู่รอด
คุณรัฐพล พิทักษ์เทพสมบัติ Deputy Conservation Director, WWF ประเทศไทย ชี้ว่า ปัญหาสิ่งแวดล้อมปัจจุบันเชื่อมโยงกันมากกว่าที่ผ่านมา ทั้งน้ำท่วม ภัยแล้ง การผลิตอาหาร พลังงาน และการใช้ประโยชน์จากที่ดิน การตัดสินใจในแต่ละด้านจึงไม่อาจแยกออกจากผลกระทบต่อระบบนิเวศได้
“ในอดีตเราอาจเผชิญกับภัยคุกคามเพียงเรื่องเดียวเดี่ยวๆ แต่ในปัจจุบันเรากำลังเผชิญกับหลายวิกฤตที่ประดังเข้ามาพร้อมกัน เช่น น้ำท่วมและภัยแล้งที่เกิดขึ้นในวงรอบเดียวกัน ดังนั้น วิถีที่เราผลิตอาหาร การสร้างพลังงาน รูปแบบการใช้ประโยชน์จากที่ดิน และการลงทุนทางการเงิน จึงต้องคำนึงถึงผลกระทบอย่างระมัดระวัง”
สำหรับภาคธุรกิจ ประเด็นนี้หมายถึงการพิจารณาความเสี่ยงด้านธรรมชาติให้เป็นส่วนหนึ่งของการวางแผน ตั้งแต่การเลือกแหล่งวัตถุดิบและพื้นที่ดำเนินงาน ไปจนถึงการลงทุนที่อาจส่งผลต่อทรัพยากรในระยะยาว เพราะความเสื่อมโทรมของระบบนิเวศสามารถย้อนกลับมากระทบความต่อเนื่องในการดำเนินธุรกิจได้
ทะเลสมบูรณ์ ธุรกิจท่องเที่ยวจึงมีอนาคต
ความเชื่อมโยงระหว่างธรรมชาติกับเศรษฐกิจเห็นได้ชัดในแหล่งท่องเที่ยวอย่างเกาะเต่า ซึ่งต้องรับมือกับข้อจำกัดด้านพื้นที่จัดเก็บขยะและต้นทุนการขนส่งวัสดุไปรีไซเคิลบนฝั่ง หากจัดการไม่ดี ขยะอาจหลุดรอดสู่ทะเล ส่งผลต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อมและประสบการณ์ของนักท่องเที่ยว ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของธุรกิจในพื้นที่
ภายใต้โครงการ MA-RE-DESIGN WWF ประเทศไทยทำงานร่วมกับเทศบาล ชุมชน และผู้ประกอบการท่องเที่ยว เพื่อพัฒนาระบบจัดการวัสดุตั้งแต่การคัดแยก การรวบรวม และการเตรียมวัสดุ ไปจนถึงการขนส่งไปยังผู้รับรีไซเคิลบนฝั่ง โดยเริ่มทดลองกับขวดแก้วซึ่งมีน้ำหนักมากและมีต้นทุนขนส่งสูง พร้อมพิจารณาใช้พื้นที่ขนส่งเที่ยวกลับให้เกิดประโยชน์มากขึ้น
ขณะเดียวกัน ธุรกิจท่องเที่ยว 20 แห่งร่วมลงนามในคำมั่น “Towards Plastic-Free Oceans” เพื่อส่งเสริมการลดพลาสติกใช้ครั้งเดียว การคัดแยกขยะ และการสร้างความเข้าใจให้พนักงานและนักท่องเที่ยว ส่วนวิสาหกิจชุมชน Trash Treasure Tao เข้ามามีบทบาทในการรวบรวมและเตรียมวัสดุมูลค่าต่ำเพื่อส่งต่อเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล
กรณีนี้ชี้ให้เห็นว่า การรักษาทะเลไม่ได้เป็นเพียงต้นทุนด้านความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจท่องเที่ยว แต่เกี่ยวข้องกับการรักษาทรัพยากรที่สร้างรายได้ให้กับธุรกิจโดยตรง การลดขยะต้องทำควบคู่กับการออกแบบระบบจัดเก็บและขนส่งที่ทำได้จริง เพื่อไม่ให้ภาระการจัดการตกอยู่กับชุมชนหรือผู้ประกอบการเพียงฝ่ายเดียว
Damien Pfirsch, Chief Commercial Officer ของ Agoda กล่าวถึงความสัมพันธ์ระหว่างการอนุรักษ์กับธุรกิจท่องเที่ยวว่า
“ในฐานะคนคนหนึ่ง ผมมองว่ามันคือความรับผิดชอบต่อคนรุ่นหลัง ต่อลูกหลานของเรา แต่ในฐานะธุรกิจ มันคือการลงทุนเพราะสิ่งที่ดึงดูดผู้คนไปยังจุดหมายปลายทางต่าง ๆ สำหรับการท่องเที่ยว ก็คือสัตว์ป่า ป่าไม้ แนวปะการัง และทิวทัศน์ เราต้องมั่นใจว่าเงินสนับสนุนเหล่านี้จะช่วยปกป้องสิ่งเหล่านั้น เพื่อให้นักท่องเที่ยวยังคงกลับมาและได้รับประสบการณ์ที่ดีขึ้น”
มุมมองนี้ทำให้เห็นว่า ธรรมชาติเป็นส่วนหนึ่งของคุณค่าที่ธุรกิจท่องเที่ยวส่งมอบให้ลูกค้า หากแนวปะการังเสื่อมโทรม ทะเลมีขยะ หรือภูมิทัศน์สูญเสียความสมบูรณ์ จุดหมายปลายทางย่อมมีความเสี่ยงที่จะสูญเสียเสน่ห์และความสามารถในการดึงดูดนักท่องเที่ยว การลงทุนเพื่อดูแลระบบนิเวศจึงเป็นการรักษาฐานรายได้และความสามารถในการแข่งขันในอนาคตด้วย
OECM เปิดทางให้พื้นที่นอกเขตอนุรักษ์มีบทบาทต่อธรรมชาติ
นอกจากการดูแลพื้นที่ป่าและทะเลที่ได้รับการคุ้มครองแล้ว การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพยังต้องพิจารณาพื้นที่อื่นที่สามารถช่วยรักษาระบบนิเวศได้ด้วย แนวทาง OECM หรือ Other Effective area-based Conservation Measures หมายถึงมาตรการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพที่มีประสิทธิผลในพื้นที่เชิงภูมิศาสตร์ นอกเหนือจากพื้นที่คุ้มครองตามรูปแบบปกติ
สำหรับภาคธุรกิจ OECM เป็นแนวทางที่ควรพิจารณาเมื่อต้องการมีส่วนร่วมในการรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีคุณค่าทางธรรมชาติและสามารถบริหารจัดการให้เกิดผลด้านการอนุรักษ์ได้ในระยะยาว อย่างไรก็ตาม การระบุพื้นที่เป็น OECM ไม่ใช่เพียงการประกาศเจตนารมณ์ แต่ต้องมีการจัดการที่มีประสิทธิผลและสามารถแสดงให้เห็นถึงผลลัพธ์ด้านความหลากหลายทางชีวภาพได้
แนวทางนี้ทำให้การอนุรักษ์ไม่จำเป็นต้องจำกัดอยู่เฉพาะพื้นที่ที่ภาครัฐกำหนดเป็นเขตอนุรักษ์เท่านั้น แต่สามารถเปิดโอกาสให้เจ้าของพื้นที่ ชุมชน และภาคธุรกิจเข้ามามีส่วนร่วมในการดูแลธรรมชาติได้มากขึ้น ทั้งนี้ รายละเอียดเกี่ยวกับพื้นที่ที่อยู่ระหว่างการเสนอหรือขอรับการพิจารณาเป็น OECM ยังต้องอาศัยข้อมูลเฉพาะของกรณีนั้น เพื่ออธิบายสถานะและผลการดำเนินงานอย่างถูกต้อง
ความหลากหลายทางชีวภาพต้องอยู่ในแผนธุรกิจ
การดูแลธรรมชาติยังเชื่อมโยงกับระบบอาหาร ซึ่งเป็นอีกหนึ่งภาคเศรษฐกิจที่พึ่งพาความอุดมสมบูรณ์ของดิน น้ำ และความหลากหลายของสิ่งมีชีวิต โครงการ Future Food Together ของ WWF ประเทศไทย เริ่มดำเนินโครงการนำร่องในเดือนมิถุนายน 2567 โดยมีนักเรียนได้รับประโยชน์ 265 คน ใช้วัตถุดิบอินทรีย์จากเกษตรกรรายย่อยในท้องถิ่น และให้ผู้ประกอบอาหารทำงานร่วมกับโรงเรียนและนักโภชนาการเพื่อพัฒนาเมนูที่เหมาะสมกับวัย
กรณีนี้แสดงให้เห็นถึงโอกาสในการสร้างตลาดให้เกษตรกรท้องถิ่น พร้อมเชื่อมโยงการผลิตอาหารกับสุขภาพผู้บริโภคและการใช้ทรัพยากรอย่างรับผิดชอบ เมื่อพิจารณาในมุมธุรกิจ การสร้างห่วงโซ่อุปทานที่คำนึงถึงสิ่งแวดล้อมและผู้ผลิตต้นน้ำย่อมช่วยให้เห็นความเชื่อมโยงระหว่างการจัดหาวัตถุดิบ ความยั่งยืนของแหล่งผลิต และความต้องการของผู้บริโภคในระยะยาว
Dr. Jerome L. Montemayor, Executive Director, ASEAN Centre for Biodiversity เน้นย้ำถึงความจำเป็นในการบูรณาการเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพเข้าไปในหลายภาคส่วน โดยกล่าวว่า
“องค์ประกอบสำคัญประการหนึ่งในกรอบงานคุณหมิง-มอนทรีออล (KMGBF) ซึ่งระบุไว้ในแผนความหลากหลายทางชีวภาพแห่งอาเซียนและแผนระดับชาติด้วย คือการบูรณาการเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพเข้าไปในหลาย ๆ ภาคส่วน รวมถึงภาคธุรกิจด้วย”
การบูรณาการดังกล่าวหมายถึงการนำผลกระทบต่อธรรมชาติมาพิจารณาในการตัดสินใจทางธุรกิจอย่างจริงจัง ไม่ว่าจะเป็นการจัดซื้อวัตถุดิบ การใช้ที่ดิน การบริหารของเสีย หรือการลงทุนในโครงการใหม่ เพื่อให้ธุรกิจเข้าใจทั้งความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นและโอกาสในการสร้างผลลัพธ์เชิงบวกต่อระบบนิเวศ
รศ.ดร. สิงห์ อินทรชูโต ประธานคณะที่ปรึกษา WWF Thailand Foundation ฝากประเด็นถึงการนำความรู้ไปสู่การปฏิบัติว่า “ขอให้พวกเรานำวิทยาศาสตร์ หลักฐาน และเรื่องราวที่ได้ยินในวันนี้มาเปลี่ยนเป็นการลงมือทำ การลงมือทำที่ฟื้นฟูระบบนิเวศ สนับสนุนชุมชน และช่วยให้ธรรมชาติฟื้นตัว เพราะเมื่อมนุษย์ลงมือทำ ความเปลี่ยนแปลงจะเกิดขึ้น และเมื่อธรรมชาติเจริญเติบโต ทุกชีวิตก็เจริญเติบโตไปด้วยกัน”
โจทย์สำคัญของภาคธุรกิจในอนาคตจึงไม่ใช่เพียงการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม หรือสนับสนุนกิจกรรมอนุรักษ์เป็นครั้งคราว แต่คือการทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพเป็นส่วนหนึ่งของการบริหารความเสี่ยงและกลยุทธ์การเติบโต ตั้งแต่การรักษาแหล่งวัตถุดิบ การดูแลพื้นที่ที่ธุรกิจพึ่งพา ไปจนถึงการสร้างความร่วมมือกับชุมชนและหน่วยงานอนุรักษ์
เพราะเมื่อทุนธรรมชาติเสื่อมโทรม ต้นทุนทางเศรษฐกิจก็อาจเพิ่มขึ้นตามไปด้วย ขณะที่การรักษาระบบนิเวศให้สมบูรณ์สามารถช่วยประคับประคองทั้งแหล่งอาหาร รายได้จากการท่องเที่ยว และความมั่นคงของทรัพยากรในระยะยาว การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพจึงไม่ใช่เรื่องที่ธุรกิจจะรอให้เกิดผลกระทบก่อนแล้วค่อยลงมือ แต่เป็นเรื่องที่ต้องนำเข้าสู่การตัดสินใจตั้งแต่วันนี้