การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความผันผวนของราคาวัตถุดิบ และความไม่แน่นอนของห่วงโซ่อุปทาน กลายเป็นโจทย์ใหญ่เชิงโครงสร้างที่อุตสาหกรรมอาหารสัตว์น้ำต้องรับมืออย่างจริงจัง โดยเฉพาะธุรกิจที่พึ่งพาวัตถุดิบจากธรรมชาติอย่างปลาป่น ตลอดจนวัตถุดิบจากพืชอย่างถั่วเหลือง ซึ่งต่างมีข้อจำกัดทั้งด้านปริมาณ ราคา และความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม
สำหรับ บริษัท ไทยยูเนี่ยน ฟีดมิลล์ จำกัด (มหาชน) หรือ TFM ผู้ผลิตอาหารกุ้งและอาหารปลาในเครือ Thai Union Group การเตรียมพร้อมจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่การจัดหาวัตถุดิบให้เพียงพอต่อการผลิต แต่ครอบคลุมไปถึงการพัฒนาสูตรอาหาร การเพิ่มประสิทธิภาพการเลี้ยง การบริหารต้นทุนของเกษตรกร และการสร้างมาตรฐานตลอดห่วงโซ่อุปทาน เพื่อรักษาความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจในระยะยาว
พีระศักดิ์ บุญมีโชติ ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร TFM ให้มุมมองเรื่องนี้ระหว่างการประชุม Responsible Seafood Summit 2026 ซึ่งจัดขึ้นในประเทศไทยว่า การเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศส่งผลโดยตรงต่อความพร้อมของวัตถุดิบ โดยเฉพาะทรัพยากรทางทะเลที่มีความไม่แน่นอนสูงขึ้น ทั้งปริมาณสัตว์น้ำและข้อจำกัดในการจับ ขณะที่วัตถุดิบจากพืชก็อาจเผชิญแรงกดดันด้านราคา หากผู้ผลิตจำนวนมากหันมาใช้เพื่อทดแทนโปรตีนจากปลาในเวลาเดียวกัน
ผู้ผลิตอาหารสัตว์น้ำจึงต้องเตรียมทางเลือกไว้ล่วงหน้า ไม่ใช่รอให้วัตถุดิบขาดแคลนแล้วจึงเริ่มปรับตัว เพราะการเปลี่ยนสูตรอาหารต้องพิจารณาทั้งประสิทธิภาพการเลี้ยง ต้นทุน และความยั่งยืนของแหล่งที่มาไปพร้อมกัน
วิจัยโปรตีนทางเลือก ต้องไม่แลกด้วยคุณภาพ
TFM ให้ความสำคัญกับการวิจัยและพัฒนาโปรตีนทางเลือก เพื่อเตรียมรับมือความผันผวนของวัตถุดิบในอนาคต โดยพิจารณาแหล่งโปรตีนที่หลากหลาย ทั้งโปรตีนจากสัตว์น้ำ โปรตีนจากไก่ และโปรตีนจากพืชอย่างถั่วเหลือง อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนวัตถุดิบไม่สามารถตัดสินจากราคาเพียงอย่างเดียว เพราะอาหารสัตว์ที่มีต้นทุนต่ำแต่ให้ประสิทธิภาพการเลี้ยงไม่ดี อาจสร้างความเสียหายให้เกษตรกรมากกว่าผลประหยัดที่ได้รับ
“สิ่งที่ผมเน้นคือคุณภาพต้องมาก่อน เราต้องทำงานวิจัยและพัฒนาวัตถุดิบทางเลือกให้ตอบโจทย์ 3 เรื่องพร้อมกัน คือประสิทธิภาพต้องดี ต้นทุนต้องแข่งขันได้ และต้องมีความยั่งยืน การจะเปลี่ยนโปรตีนจากแหล่งหนึ่งไปสู่อีกแหล่งหนึ่งจึงต้องใช้เวลา ไม่ใช่เห็นว่าวัตถุดิบตัวไหนราคาถูกกว่าแล้วเปลี่ยนได้ทันที เพราะถ้าคุณภาพไม่ดี เกษตรกรจะมีต้นทุนสูงขึ้นและแข่งขันได้ยากกว่าเดิม”
การพัฒนาสูตรอาหารที่มีประสิทธิภาพจึงเป็นกลไกสำคัญในการบริหารความเสี่ยงของ TFM บริษัทต้องเตรียมทางเลือกให้พร้อมก่อนที่ตลาดจะเผชิญภาวะขาดแคลน พร้อมติดตามสถานการณ์วัตถุดิบและทำงานใกล้ชิดกับซัพพลายเออร์ เพื่อให้สามารถปรับตัวได้ทันต่อความเปลี่ยนแปลง
อย่างไรก็ตาม การใช้โปรตีนทางเลือกยังมีเงื่อนไขที่ต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน หากผู้ผลิตทั่วโลกหันมาใช้ถั่วเหลืองเพื่อทดแทนปลาป่นพร้อมกัน ความต้องการถั่วเหลืองที่เพิ่มขึ้นก็อาจผลักดันราคาให้สูงขึ้นได้เช่นกัน การกระจายแหล่งวัตถุดิบจึงต้องมาพร้อมกับการประเมินความสามารถในการจัดหาและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม
นอกจากประสิทธิภาพและราคาแล้ว แหล่งที่มาของวัตถุดิบเป็นอีกปัจจัยที่ TFM ให้ความสำคัญ โดยเฉพาะการจัดหาอย่างรับผิดชอบและการตรวจสอบย้อนกลับได้ ไม่ว่าจะเป็นวัตถุดิบจากทะเลหรือพืช ซึ่งต้องคำนึงถึงผลกระทบต่อระบบนิเวศและความน่าเชื่อถือของห่วงโซ่อุปทาน
ขยายตลาดต่างประเทศ กระจายความเสี่ยงด้วยองค์ความรู้
อีกหนึ่งกลยุทธ์ของ TFM คือการขยายตลาดต่างประเทศเพื่อกระจายความเสี่ยงจากการพึ่งพาตลาดในประเทศ ปัจจุบันยอดขายส่งออกเพิ่มขึ้นจากเดิมประมาณ 5% มาอยู่ที่เกือบ 10% และบริษัทตั้งเป้าเพิ่มสัดส่วนดังกล่าวเป็น 25–30% ภายใน 3–4 ปี โดยมองตลาดที่มีศักยภาพด้านการเพาะเลี้ยงกุ้งและปลาเป็นเป้าหมายหลัก
ตลาดที่บริษัทเข้าไปดำเนินธุรกิจหรือกำลังพิจารณาขยายตลาดมีทั้งมาเลเซีย ศรีลังกา อินเดีย และแอฟริกาใต้ ขณะเดียวกันยังมีการส่งออกไปยังสหรัฐอเมริกา รวมถึงฮาวาย ซึ่งมีลูกค้าที่ประกอบธุรกิจเพาะเลี้ยงกุ้งและต้องการอาหารสัตว์น้ำที่เหมาะสมกับระบบการเลี้ยงของตน
แต่การขยายตลาดของ TFM ไม่ได้ใช้วิธีนำสินค้าไปจำหน่ายเพียงอย่างเดียว บริษัทให้ความสำคัญกับการนำองค์ความรู้ด้านโภชนาการสัตว์น้ำ การจัดการฟาร์ม และการควบคุมต้นทุนไปสนับสนุนลูกค้า เพื่อเพิ่มโอกาสให้เกษตรกรประสบความสำเร็จและเติบโตไปพร้อมกับบริษัท
กลยุทธ์ดังกล่าวทำให้ธุรกิจอาหารสัตว์น้ำมีบทบาทมากกว่าการเป็นผู้จำหน่ายวัตถุดิบสำหรับการเลี้ยง แต่เข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาประสิทธิภาพการผลิต ตั้งแต่การเลือกสูตรอาหาร การจัดการให้อาหาร ไปจนถึงการให้คำแนะนำด้านการป้องกันโรคและการบริหารฟาร์ม
“ผมไม่ต้องการเอาไข่ใส่ไว้ในตะกร้าใบเดียว เราต้องมองว่าประเทศไหนมีศักยภาพในการเลี้ยงกุ้งหรือปลา และตลาดไหนเหมาะกับเรา แต่การเข้าไปทำธุรกิจไม่ได้หมายถึงการขายอาหารแล้วจบ เราต้องมีทีมเทคนิคเข้าไปช่วยดูเรื่องการให้อาหาร การควบคุมต้นทุน และการป้องกันโรคด้วย เมื่อเกษตรกรเลี้ยงได้ดีขึ้น ขยายฟาร์มได้ และมีความเชื่อมั่นในเรา ธุรกิจก็เติบโตไปด้วยกัน”
การขยายตลาดลักษณะนี้ยังต้องอาศัยการพัฒนาบุคลากรและองค์ความรู้ให้รองรับการเติบโต บริษัทจึงมีแผนสร้างทีมวิจัยและพัฒนา รวมถึงทีมวิชาการเพื่อสนับสนุนการทำงานในประเทศต่าง ๆ โดยมุ่งพัฒนาสูตรอาหารให้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมของแต่ละพื้นที่
เนื่องจากการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในแต่ละประเทศมีข้อจำกัดแตกต่างกัน ทั้งสภาพน้ำ ความเค็ม อุณหภูมิ ความหนาแน่นของการเลี้ยง และลักษณะของฟาร์ม การใช้สูตรอาหารหรือวิธีจัดการแบบเดียวกันทุกพื้นที่จึงอาจไม่ตอบโจทย์ บริษัทต้องพัฒนาความสามารถในการปรับสูตรและวิธีเลี้ยงให้เหมาะสมกับสภาพจริงของแต่ละตลาด
สำหรับเป้าหมายการส่งออกที่เพิ่มขึ้นเป็น 25–30% บริษัทจึงต้องขยายทั้งฐานลูกค้าและศักยภาพในการสนับสนุนตลาดใหม่ เพื่อให้การเติบโตเกิดขึ้นได้อย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงเพิ่มยอดขายระยะสั้น
ยกระดับมาตรฐาน สร้างความแตกต่างให้ห่วงโซ่อุปทานไทย
นอกจากการพัฒนาสินค้าและขยายตลาด TFM ยังเดินหน้ายกระดับมาตรฐานด้านความยั่งยืน โดยเชื่อมโยงกับนโยบาย SeaChange ของกลุ่ม Thai Union ที่มุ่งขับเคลื่อนความรับผิดชอบตลอดห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่การจัดหาวัตถุดิบ ผู้ผลิตอาหารสัตว์น้ำ ฟาร์มเพาะเลี้ยง โรงงานแปรรูป ไปจนถึงผู้บริโภคปลายทาง
บริษัทดำเนินการด้านมาตรฐานและการรับรองที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัย การจัดหาวัตถุดิบอย่างรับผิดชอบ และสิ่งแวดล้อม รวมถึงมาตรฐาน BAP (Best Aquaculture Practices) มาตรฐานรับรองการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอย่างรับผิดชอบ ครอบคลุมความปลอดภัยอาหาร สิ่งแวดล้อม ความรับผิดชอบต่อสังคม และสุขภาพกับสวัสดิภาพสัตว์น้ำตลอดห่วงโซ่การผลิต และ ASC (Aquaculture Stewardship Council) มาตรฐานรับรองการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอย่างยั่งยืน มุ่งลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม พร้อมดูแลสิทธิแรงงาน ชุมชน และการจัดการฟาร์มอย่างรับผิดชอบ ตลอดจนการรับรองฮาลา เพื่อเตรียมความพร้อมสำหรับการทำตลาดในประเทศที่มีข้อกำหนดแตกต่างกัน
การลงทุนด้านมาตรฐานมีต้นทุน แต่บริษัทมองว่าเป็นการลงทุนเพื่อสร้างความน่าเชื่อถือและเพิ่มความสามารถในการแข่งขัน โดยเฉพาะเมื่อตลาดโลกให้ความสำคัญกับการตรวจสอบย้อนกลับและความรับผิดชอบของผู้ผลิตมากขึ้น การมีมาตรฐานพร้อมจึงช่วยลดข้อจำกัดในการเข้าสู่ตลาดและสร้างความมั่นใจให้กับผู้ซื้อ
ขณะเดียวกัน TFM ยังทำงานร่วมกับเกษตรกรเพื่อยกระดับมาตรฐานฟาร์ม โดยให้ทีมเทคนิคเข้าไปสนับสนุนการปรับปรุงระบบการเลี้ยงและเตรียมความพร้อมสำหรับมาตรฐานที่เหมาะสม ตามความต้องการของแต่ละฟาร์ม การดำเนินงานเช่นนี้ช่วยเชื่อมโยงมาตรฐานตั้งแต่ต้นน้ำไปจนถึงการผลิตและแปรรูป ทำให้ห่วงโซ่อุปทานมีความพร้อมต่อข้อกำหนดของตลาดมากขึ้น
อีกด้านหนึ่ง บริษัทยังสนับสนุนการนำเทคโนโลยีมาใช้ในฟาร์ม เช่น ระบบให้อาหารอัตโนมัติ การติดตามปริมาณออกซิเจนในน้ำ และการตรวจวัดสภาพแวดล้อม เพื่อให้เกษตรกรบริหารจัดการทรัพยากรได้เหมาะสม ลดการใช้พลังงานหรือสารต่าง ๆ เกินความจำเป็น และควบคุมต้นทุนได้ดีขึ้น
สำหรับการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในกระบวนการเลี้ยงกุ้ง พีระศักดิ์ ระบุว่ามีฟาร์มที่เริ่มใช้พลังงานแสงอาทิตย์และเทคโนโลยีเข้ามาช่วยจัดการฟาร์มมากขึ้น ส่วนการทำ Contract Farming ยังช่วยให้เกษตรกรมีความมั่นใจด้านการรับซื้อและลดความกังวลจากความผันผวนของราคา โดยบริษัทระบุว่าการดำเนินงานที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการเลี้ยงสามารถลดต้นทุนให้เกษตรกรได้ไม่น้อยกว่า 5% ทั้งนี้ ผลลัพธ์ย่อมขึ้นอยู่กับเงื่อนไขและการจัดการของแต่ละฟาร์ม
“การทำเรื่องความยั่งยืนมีต้นทุน แต่ผมเชื่อว่าต้องมองระยะยาว และต้องทำให้เกษตรกรเห็นประโยชน์จริง ถ้าเขาไม่ได้ประโยชน์ เขาก็ไม่มีเหตุผลที่จะร่วมมือ เราจึงต้องทำให้เห็นว่าคุณภาพอาหารที่ดีช่วยให้เขาควบคุมต้นทุนและเลี้ยงได้มีประสิทธิภาพขึ้น เมื่อเกษตรกรอยู่ได้ เราก็อยู่ได้เช่นกัน ขณะเดียวกันเราต้องรักษาความสามารถในการแข่งขันและความสามารถในการทำกำไร เพื่อให้ธุรกิจเติบโตต่อไปได้อย่างยั่งยืน”
ความยั่งยืนต้องขับเคลื่อนทั้งอุตสาหกรรม
แม้ TFM จะเดินหน้าลงทุนด้านการวิจัย การรับรองมาตรฐาน และการสนับสนุนเกษตรกร แต่การสร้างความยั่งยืนให้กับอุตสาหกรรมอาหารทะเลไม่สามารถเกิดขึ้นได้จากผู้ประกอบการเพียงรายเดียว เนื่องจากห่วงโซ่อุปทานประกอบด้วยผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลายกลุ่ม ตั้งแต่ผู้จัดหาวัตถุดิบ ผู้ผลิตอาหารสัตว์ ผู้เพาะเลี้ยง ไปจนถึงโรงงานแปรรูปและผู้ซื้อ
การที่ผู้ผลิตบางรายปรับมาตรฐานเพียงฝ่ายเดียวอาจยังไม่เพียงพอ หากผู้มีส่วนเกี่ยวข้องรายอื่นไม่ได้ยกระดับการดำเนินงานไปในทิศทางเดียวกัน การสร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับ การจัดหาวัตถุดิบอย่างรับผิดชอบ และการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจึงต้องอาศัยความร่วมมือในระดับอุตสาหกรรม
สำหรับ TFM การรักษาคุณภาพอาหารสัตว์น้ำควบคู่กับการบริหารต้นทุนและการจัดหาวัตถุดิบอย่างรับผิดชอบจะเป็นโจทย์ที่ต้องทำอย่างต่อเนื่อง ขณะที่การขยายตลาดต่างประเทศต้องเดินหน้าไปพร้อมกับการพัฒนาทีมงานและองค์ความรู้ เพื่อให้บริษัทสามารถปรับตัวตามความต้องการของแต่ละตลาดได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ทิศทางดังกล่าวสะท้อนการแข่งขันของธุรกิจอาหารสัตว์น้ำที่ไม่ได้วัดกันเพียงราคาและปริมาณการขาย แต่ยังรวมถึงความสามารถในการสร้างผลลัพธ์ให้ลูกค้า การบริหารความเสี่ยงจากวัตถุดิบ และความน่าเชื่อถือของห่วงโซ่อุปทาน