เมื่อสังคมมีผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น การออกแบบพื้นที่ดูแลจึงต้องคำนึงถึงมากกว่าความสะดวกสบายหรือความปลอดภัย แต่ต้องเข้าใจประสบการณ์ของผู้ใช้งานและปัจจัยที่ส่งผลต่อคุณภาพชีวิตในแต่ละวันด้วย
อาจารย์ ดร. ญาณิศา เนียรนาทตระกูล (ฮันนี่) ผู้ช่วยคณบดีฝ่ายกิจการนักศึกษา คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล อาจารย์ประจำสถาบันราชสุดา คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดลและผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการดูแลผู้มีภาวะสมองเสื่อม จึงมองการออกแบบในมิติที่กว้างกว่าสถาปัตยกรรม โดยพยายามเชื่อมความรู้ด้านการออกแบบเข้ากับการดูแลสุขภาวะ และนำความเข้าใจจากงานวิจัยมาต่อยอดเป็นสิ่งที่ผู้คนสัมผัสได้ในชีวิตประจำวัน
เส้นทางดังกล่าวนำไปสู่การก่อตั้ง SatiSaanti หรือสติศานติ แบรนด์ที่ทำหน้าที่มากกว่าการจำหน่ายผลิตภัณฑ์เครื่องหอม สำหรับ ดร.ฮันนี่ แบรนด์เป็นพื้นที่ทดลองนำแนวคิดจากการศึกษาและการทำงานร่วมกับบุคลากรทางการแพทย์มาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่จับต้องได้ โดยมี Memories ผลิตภัณฑ์กลิ่นสำหรับผู้สูงอายุ ผู้มีภาวะสมองเสื่อม และผู้ดูแล เป็นหนึ่งในกรณีศึกษาที่แสดงให้เห็นว่าการออกแบบสามารถเข้ามาเชื่อมช่องว่างระหว่างความรู้ทางวิชาการกับการใช้งานจริงได้อย่างไร
เมื่อโจทย์การออกแบบไม่ได้อยู่แค่สิ่งที่มองเห็น
พื้นฐานของ ดร.ฮันนี่ มาจากสถาปัตยกรรม ก่อนจะต่อยอดการศึกษาในระดับปริญญาเอกเกี่ยวกับภาวะสมองเสื่อม ประสบการณ์ดังกล่าวทำให้เธอสนใจความสัมพันธ์ระหว่างผู้ใช้งานกับสภาพแวดล้อม โดยเฉพาะการออกแบบที่ช่วยสนับสนุนคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุและผู้มีข้อจำกัดในการใช้ชีวิต
การทำงานในสถาบันราชสุดา ซึ่งมีภารกิจเกี่ยวข้องกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนพิการ เปิดโอกาสให้ได้ทำงานร่วมกับแพทย์และบุคลากรจากหลายสาขา ขณะเดียวกันก็ทำให้เห็นข้อจำกัดของการนำความรู้ด้านการแพทย์ไปใช้ในชีวิตจริง เพราะแนวทางที่มีประโยชน์ในทางวิชาการหรือการรักษาอาจยังต้องอาศัยการออกแบบเพิ่มเติม เพื่อให้สามารถนำไปใช้ในบ้านหรือพื้นที่ดูแลผู้สูงอายุได้อย่างเหมาะสม
สำหรับนักออกแบบ โจทย์จึงไม่ได้อยู่ที่การสร้างพื้นที่ให้สวยงามหรือมีฟังก์ชันครบถ้วนเท่านั้น แต่ต้องทำความเข้าใจว่าผู้ใช้งานมีข้อจำกัดอะไร และสภาพแวดล้อมจะช่วยให้ชีวิตประจำวันดีขึ้นได้อย่างไร
“การออกแบบกับการแพทย์อาจดูเป็นคนละศาสตร์ แต่จริง ๆ แล้วสามารถทำงานร่วมกันได้ เพราะการดูแลคุณภาพชีวิตไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในโรงพยาบาลหรือระหว่างการรักษาเท่านั้น สิ่งสำคัญคือจะนำความรู้จากบุคลากรทางการแพทย์มาปรับให้เข้ากับสภาพแวดล้อมและกิจวัตรประจำวันของผู้ใช้งานได้อย่างไร เพื่อให้สิ่งที่มีประโยชน์ในทางวิชาการกลายเป็นสิ่งที่คนสามารถใช้ได้จริง”
แนวคิดนี้ทำให้การออกแบบมีขอบเขตกว้างกว่าการจัดการพื้นที่ทางกายภาพ เพราะสภาพแวดล้อมที่คนอยู่อาศัยประกอบด้วยปัจจัยหลายอย่าง ตั้งแต่แสง การระบายอากาศ กิจกรรม ไปจนถึงประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส ซึ่งล้วนเป็นองค์ประกอบที่ต้องพิจารณาตามบริบทและความต้องการของผู้ใช้งาน
หนึ่งในประสบการณ์ที่ทำให้ดร.ฮันนี่หันมาสนใจเรื่องกลิ่นอย่างจริงจัง เกิดจากการลงพื้นที่เก็บข้อมูลใน Nursing Home หรือสถานดูแลผู้สูงอายุ ซึ่งมีข้อจำกัดในการปรับปรุงสภาพแวดล้อมบางประการ เช่น พื้นที่ที่ดัดแปลงมาจากอาคารเดิมและไม่สามารถเพิ่มช่องเปิดหรือหน้าต่างได้ทันที ข้อจำกัดเหล่านี้ทำให้เริ่มมองหาปัจจัยอื่นที่อาจนำมาช่วยสนับสนุนประสบการณ์ของผู้ใช้งานได้
“เวลาพูดถึงการออกแบบสถาปัตยกรรม เรามักนึกถึงสิ่งที่มองเห็นและจับต้องได้ เช่น พื้นที่ใช้สอย เฟอร์นิเจอร์ แสง หรือการจัดวางองค์ประกอบต่าง ๆ แต่กลิ่นเป็นสิ่งที่มองไม่เห็น ทั้งที่คนรับรู้และมีประสบการณ์กับมันอยู่ตลอด จึงทำให้เริ่มสนใจว่า เราจะทำความเข้าใจกลิ่นในฐานะส่วนหนึ่งของสภาพแวดล้อมได้อย่างไร และจะนำมาพิจารณาร่วมกับการออกแบบเพื่อสนับสนุนคุณภาพชีวิตของผู้ใช้งานได้หรือไม่”
กลิ่นจึงกลายเป็นประเด็นที่เชื่อมความสนใจด้านสถาปัตยกรรมเข้ากับการดูแลสุขภาวะได้อย่างน่าสนใจ อย่างไรก็ตาม การนำกลิ่นเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของสภาพแวดล้อมไม่ได้หมายความว่าจะใช้กลิ่นทดแทนการจัดการพื้นที่ที่เหมาะสมได้ทั้งหมด ดร.ฮันนี่ ยังให้ความสำคัญกับปัจจัยพื้นฐานอย่างอากาศบริสุทธิ์ การระบายอากาศ และการออกแบบพื้นที่ที่ดี โดยมองว่ากลิ่นเป็นองค์ประกอบเสริมที่ต้องเลือกใช้อย่างเหมาะสม ไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกปัญหา
SatiSaanti พื้นที่ทดลองที่ทำให้แนวคิดจับต้องได้
การนำความรู้ด้านการออกแบบไปเชื่อมกับการแพทย์ต้องอาศัยการสื่อสารระหว่างผู้เชี่ยวชาญต่างสาขา เพราะแต่ละฝ่ายมีกรอบความคิดและวิธีทำงานแตกต่างกัน ดร.ฮันนี่จึงมองหาวิธีทำให้แนวคิดที่อยู่ในระดับวิชาการสามารถอธิบายและทดลองได้ง่ายขึ้น
SatiSaanti จึงเริ่มต้นขึ้นหลังจากเธอจบปริญญาเอก โดยเป็นพื้นที่ทดลองพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่สะท้อนวิธีคิดของเธอ ก่อนจะเติบโตควบคู่ไปกับการทำงานประจำ แบรนด์จึงไม่ได้เริ่มต้นจากการมองหาสินค้าเพื่อเข้าสู่ตลาดเป็นหลัก แต่เกิดจากความต้องการถ่ายทอดความรู้และทดลองเปลี่ยนแนวคิดให้กลายเป็นสิ่งที่ผู้ใช้งานสัมผัสได้
“SatiSaanti เป็นเหมือนเครื่องมือสื่อสารวิธีคิดและสิ่งที่เราอยากทำจากงานวิชาการ เพราะบางครั้งการอธิบายแนวคิดให้คนจากต่างสาขาเข้าใจตรงกันไม่ใช่เรื่องง่าย แต่เมื่อเรามีผลิตภัณฑ์ที่จับต้องได้ ก็ทำให้สามารถพูดคุยและทดลองร่วมกันได้ชัดเจนขึ้น แบรนด์จึงเป็นอีกพื้นที่หนึ่งที่ช่วยให้เราเรียนรู้ว่าแนวคิดที่ตั้งใจไว้จะนำไปใช้จริงได้อย่างไร และยังมีอะไรที่ต้องพัฒนาต่อ”
กรณีศึกษาที่สำคัญคือผลิตภัณฑ์ Memories ซึ่งพัฒนาขึ้นจากความสนใจเรื่องกลิ่นกับภาวะสมองเสื่อม โดยทำงานร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านกลิ่นและอาศัยข้อมูลจากงานวิจัยที่เกี่ยวข้องเป็นจุดตั้งต้น ผลิตภัณฑ์ถูกออกแบบให้เป็นสเปรย์ปรับอากาศและช่วยสร้างสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมสำหรับผู้สูงอายุ ผู้มีภาวะสมองเสื่อม และผู้ดูแล
การเลือกกลิ่นพิจารณาโดยเริ่มจากโจทย์ว่ากลิ่นควรทำหน้าที่อะไรและเหมาะกับบริบทของผู้ใช้งานอย่างไร โดยมี Rosemary เป็นองค์ประกอบหลักที่ทีมพัฒนาพิจารณาจากงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับความตื่นตัวและความจำ จากนั้นจึงนำโจทย์ด้านการใช้งานมาประสานกับการออกแบบกลิ่น เพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่ตอบวัตถุประสงค์และใช้งานได้จริง
ความท้าทายอยู่ที่การรักษาสมดุลระหว่างฟังก์ชันกับประสบการณ์ของผู้ใช้ เพราะผลิตภัณฑ์ที่ออกแบบเพื่อวัตถุประสงค์เฉพาะอาจไม่ได้มีกลิ่นหอมแบบที่คนทั่วไปคุ้นเคย หากให้ความสำคัญกับฟังก์ชันเพียงอย่างเดียวโดยไม่คำนึงถึงความรู้สึกของผู้ใช้ ก็อาจทำให้ผลิตภัณฑ์ใช้งานได้ยากในชีวิตประจำวัน
“การออกแบบผลิตภัณฑ์สำหรับผู้ใช้งานเฉพาะกลุ่มต้องคิดทั้งเรื่องหน้าที่และความรู้สึกที่เกิดขึ้นกับคนใช้ หากมองเฉพาะฟังก์ชันโดยไม่สนใจประสบการณ์ ผลิตภัณฑ์อาจตอบโจทย์ในทางเทคนิคแต่ไม่เหมาะกับการใช้งานจริง เราจึงต้องหาสมดุลระหว่างสิ่งที่ผลิตภัณฑ์ควรทำกับประสบการณ์ที่ผู้ใช้ได้รับ เพราะความรู้สึกและความเหมาะสมในการใช้ชีวิตก็เป็นส่วนหนึ่งของคุณภาพชีวิตเช่นกัน”
Memories จึงเป็นตัวอย่างของการนำความคิดจากงานออกแบบมาทดลองในรูปแบบผลิตภัณฑ์ โดยมีผู้เชี่ยวชาญจากหลายด้านเข้ามาร่วมพัฒนา อย่างไรก็ตาม การมีงานวิจัยรองรับการเลือกส่วนผสมไม่ได้หมายความว่าผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปจะให้ผลทางการแพทย์ตามที่คาดหวังโดยอัตโนมัติ การประเมินผลกับผู้ใช้งานจริงและการศึกษาต่อเนื่องจึงยังเป็นส่วนสำคัญของการพัฒนาผลิตภัณฑ์กลุ่มนี้
อีกตัวอย่างของการนำศาสตร์ด้านกลิ่นมาทดลองใช้กับสุขภาวะ คือโปรเจกต์บำบัดทุกความเศร้า ให้กลายเป็นความสุขด้วยกลิ่น Healing Space พื้นที่ฟื้นฟูใจด้วยกลิ่นบำบัด กับ "คลินิกกลิ่น" by Mitt Mind Tree ในงาน Bangkok Design Week 2026 ที่ดร.ฮันนี่ทำร่วมกับ Scent and Sense
โดยตั้งโจทย์ให้กลิ่นเป็นเครื่องมือชวนผู้คนกลับมาสังเกตอารมณ์ของตัวเอง ผู้เข้าร่วมจะได้ทำแบบทดสอบเพื่อสำรวจสภาวะทางอารมณ์ ก่อนรับกลิ่นที่ออกแบบให้เหมาะกับความรู้สึกของแต่ละคน แนวทางนี้ทำให้การทำงานกับกลิ่นขยับจากการสร้างบรรยากาศ ไปสู่การออกแบบประสบการณ์ที่ช่วยให้ผู้คนหยุดทบทวนความรู้สึกและกลับมาใส่ใจตัวเองมากขึ้น
กิจกรรมดังกล่าว ยังมีการพัฒนาผลิตภัณฑ์บาล์ม 2 กลิ่น ได้แก่ “กระจิตกระใจ” และ “คลายจิตคลายใจ” โดยใช้กลิ่นส้มเป็นองค์ประกอบหลักของกลิ่นแรก ซึ่งออกแบบให้สอดรับกับอารมณ์และแรงจูงใจก่อนเริ่มประชุม ส่วนกลิ่นที่สองวางบทบาทให้เหมาะกับช่วงหลังประชุมที่ต้องการผ่อนคลาย
จากความเข้าใจผู้ใช้ สู่โจทย์แบรนด์ Well-being
สำหรับธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับสุขภาวะ การพัฒนาผลิตภัณฑ์มีความซับซ้อนกว่าสินค้าทั่วไป เพราะต้องคำนึงถึงทั้งความเหมาะสมในการใช้งาน ความปลอดภัย และความคาดหวังของผู้ใช้ โดยเฉพาะเมื่อกลุ่มเป้าหมายเป็นผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะสมองเสื่อม ซึ่งอาจไม่สามารถให้ข้อมูลย้อนกลับได้ด้วยตนเองอย่างเต็มที่
จากประสบการณ์ของ Memories ดร.ฮันนี่เล่าว่า ข้อมูลตอบรับส่วนหนึ่งมาจากผู้ดูแล ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการสังเกตและเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ให้กับผู้สูงอายุ นั่นทำให้การทำความเข้าใจผู้ใช้งานต้องครอบคลุมมากกว่าคนที่สัมผัสผลิตภัณฑ์โดยตรง เพราะผู้ซื้อ ผู้ใช้ และผู้ประเมินผลอาจเป็นคนละคนกัน
ประเด็นนี้ยังเป็นโจทย์ทางการตลาดที่สำคัญสำหรับแบรนด์ Well-being การสื่อสารคุณค่าจำเป็นต้องชัดเจนว่า ผลิตภัณฑ์ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อใคร ช่วยตอบโจทย์ด้านใด และมีข้อมูลสนับสนุนระดับไหน หากแบรนด์ต้องการสร้างความน่าเชื่อถือในตลาดที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ การกล่าวอ้างเกินกว่าหลักฐานย่อมสร้างความเสี่ยงต่อทั้งผู้บริโภคและตัวธุรกิจเอง
“การทำงานด้านกลิ่นกับสุขภาวะต้องเริ่มจากข้อมูลที่รองรับ เราต้องรู้ว่ากำลังออกแบบเพื่อใคร ต้องการให้กลิ่นทำหน้าที่อะไร และจะประเมินผลอย่างไร ปัจจุบันยังมีข้อจำกัดทั้งด้านเครื่องมือ บุคลากร และทุนวิจัย การสื่อสารผลในเชิงการแพทย์จึงต้องระมัดระวัง หากหลักฐานยังไม่เพียงพอ ก็ควรบอกตามข้อมูลที่มีและพัฒนางานวิจัยต่อไปอย่างเป็นระบบ”
คำอธิบายนี้ชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาธุรกิจ Well-being ไม่สามารถอาศัยเพียงเรื่องเล่าที่น่าสนใจหรือแนวคิดที่แตกต่างจากตลาด แต่ต้องสร้างความเชื่อมั่นผ่านกระบวนการทำงานที่ตรวจสอบได้ด้วย สำหรับ SatiSaanti การต่อยอดจากองค์ความรู้สู่ผลิตภัณฑ์จึงเป็นกระบวนการเรียนรู้ที่ต้องดำเนินต่อไป ทั้งในด้านการออกแบบ การใช้งาน และการทำความเข้าใจความต้องการของกลุ่มเป้าหมาย
ในอีกมิติหนึ่ง การมีแบรนด์ยังช่วยให้แนวคิดด้านสุขภาวะออกจากวงสนทนาทางวิชาการไปสู่การทดลองกับสินค้าและประสบการณ์ที่คนเข้าถึงได้ง่ายขึ้น แต่การขยายไปสู่ตลาดในวงกว้างจำเป็นต้องพิจารณาความเหมาะสมของแต่ละกลุ่มผู้ใช้ ตลอดจนพัฒนาหลักฐานและแนวทางการสื่อสารให้สอดคล้องกับคุณค่าที่ผลิตภัณฑ์สามารถส่งมอบได้จริง
การออกแบบที่เริ่มจากคน อาจเป็นจุดตั้งต้นของโอกาสใหม่
เรื่องราวของ ดร.ฮันนี่ แสดงให้เห็นมุมหนึ่งของการพัฒนาธุรกิจ Well-being ที่เริ่มจากความเข้าใจปัญหาของผู้ใช้งาน ก่อนจะนำองค์ความรู้จากหลายสาขามาเชื่อมต่อกัน การออกแบบพื้นที่และผลิตภัณฑ์จึงไม่ได้แยกขาดจากกัน แต่สามารถทำงานร่วมกันเพื่อสนับสนุนประสบการณ์ในชีวิตประจำวันได้ เมื่อมีโจทย์ที่ชัดเจนและเข้าใจบริบทของผู้ใช้มากพอ
สำหรับ SatiSaanti การเดินทางจากแนวคิดทางวิชาการมาสู่ผลิตภัณฑ์อย่าง Memories เป็นจุดเริ่มต้นของการทดลองนำความรู้มาสร้างสิ่งที่จับต้องได้ ทว่าการเติบโตในฐานะแบรนด์ยังต้องอาศัยการเรียนรู้จากผู้ใช้ การพัฒนาผลิตภัณฑ์อย่างต่อเนื่อง และหลักฐานที่เพียงพอสำหรับการสื่อสารคุณค่า
ในตลาด Well-being ที่มีสินค้าและบริการหลากหลายขึ้น ความแตกต่างจึงอาจไม่ได้เกิดจากการนำเสนอคุณสมบัติใหม่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความสามารถในการทำความเข้าใจผู้คนและออกแบบประสบการณ์ให้เหมาะกับชีวิตจริง สำหรับนักออกแบบอย่าง ดร.ฮันนี่ นี่คือพื้นที่ที่ความรู้ด้านสถาปัตยกรรม งานวิชาการ และการพัฒนาผลิตภัณฑ์สามารถมาบรรจบกันได้ ขณะที่ SatiSaanti ทำหน้าที่เป็นหนึ่งในพื้นที่ทดลองว่าความคิดเหล่านั้นจะพัฒนาไปสู่คุณค่าที่ผู้ใช้งานสัมผัสได้มากน้อยเพียงใด