30 ปีก่อนหน้านี้ เส้นแบ่งระหว่างตลาดค้าปลีกในส่วนภูมิภาคกับส่วนกลางโดยเฉพาะห้างสรรพสินค้าภูธร กับ ห้างในส่วนกลาง มีออกมาอย่างชัดเจน โดยมีไลฟ์สไตล์หรือพฤติกรรมของผู้บริโภคทั้ง 2 กลุ่ม ที่มีความแตกต่างเป็นตัวแบ่ง และห้างในต่างจังหวัดที่เรารู้จัก จึงมีออกมาในลักษณะของการเป็นห้างของคนท้องถิ่น ไม่ว่าห้างตันตราภัณฑ์ แห่งเชียงใหม่ เจริญศรี พลาซ่า จังหวัด อุดรธานี หรือยิ่งยง จังหวัดอุบลราชธานี

แต่เมื่อหัวเมืองต่างจังหวัด มีการขยายตัวทางเศรษฐกิจ ผู้คนมีรายได้เพิ่มขึ้น ทั้งจากผลผลิตทางการเกษตร ราคาที่ดิน ทำให้เกิดคนชั้นกลาง  ที่มีการใช้ชีวิตความเป็นอยู่ในรูปแบบที่ใกล้เคียงกับสังคมเมืองทั่วไป ทำให้มุมมองของกลุ่มทุนค้าปลีกจากส่วนกลาง ที่มีต่อคนต่างจังหวัดเปลี่ยนไป

ยิ่งความเป็น Urbanization หรือความเป็นอยู่แบบสังคมเมือง แผ่ขยายไปอย่างรวดเร็วเท่าไร ก็ยิ่งเป็นตัวที่เข้ามากวักมือเรียกให้ยักษ์ค้าปลีกเหล่านี้ เร่งขยายการลงทุนเข้าไป เพื่อรองรับกับการเติบโตดังกล่าว

ที่เห็นภาพชัดเจนสุดก็มี กลุ่มเซ็นทรัล ซึ่งมีทิศทางการลงทุนที่ชัดเจน ด้วยการผสานกองทัพธุรกิจในเครือทั้งหมดเข้าเป็นแพ็ก และเดินหน้าเข้าไปลงทุนอย่างเต็มรูปแบบ

ยังไม่นับรวมกลุ่มทุนค้าปลีกอื่นๆ ที่มองเห็นศักยภาพการเติบโตของต่างจังหวัดเหมือนกับกลุ่มเซ็นทรัล ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มสยามรีเทล ดีเวลลอปเม้นท์ ในเครือแลนด์ แอนด์ เฮ้าส์  มีแบรนด์ศูนย์การค้าอย่าง เทอร์นิมอล 21 ที่ถูกวางให้เป็นหัวหอกรุกตลาดต่างจังหวัด นำร่องด้วย 3 โครงการ 3 หัวเมือง คือโคราช ขอนแก่น และนครศรีธรรมราช

นอกจากนี้ กลุ่มอิออน ที่มีแผนลงทุนศูนย์การค้าอิออน มอลล์ ศูนย์กลางค้าในไซส์ขนาดเล็ก เพื่อรองรับกับการผลักดันธุรกิจค้าปลีกในเครือออกไปยังต่างจังหวัด 

 นี่คือ 8 เรื่องที่เกี่ยวข้องกับตลาดค้าปลีกในภูมิภาคที่มีความน่าสนใจไม่น้อย

1.ร้านเซเว่น อีเลฟเว่น สาขาแรกในต่างจังหวัดอยู่ที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา การขยายสาขาของเซเว่น อีเลฟเว่น ในต่างจังหวัดนั้น จะมีทั้งที่ลงทุนด้วยตัวเอง ขายแฟรนไชส์ และการให้สิทธิ์แบบซับแอเรีย  ไลเซ่น ซึ่งจะให้สิทธิ์กับพาร์ทเนอร์ของตัวเองในการขยายสาขาในพื้นที่ที่รับผิดชอบ อย่างกลุ่มตันตราภัณฑ์ เชียงใหม่ ที่ได้สิทธิ์เป็นคนดูแลในเขตภาคเหนือตอนบน รูปแบบการขยายสาขาแบบนี้ ยังคงให้สิทธิ์กับพาร์ทเนอร์รายเดิม โดยไม่มีการเพิ่มรายใหม่ แต่จะใช้วิธีการขายแฟรนไชส์

2.เซ็นทรัล พลาซ่า ถือเป็น 1 ใน 3 แบรนด์ศูนย์การค้าในพอร์ตของซีพีเอ็น แล้วรู้หรือไม่ว่าศูนย์การค้าเซ็นทรัล พลาซา สาขาแรกในต่างจังหวัด อยู่ที่ไหน คำตอบก็คือ เชียงใหม่ ที่เป็นการเข้าไปซื้อศูนย์การค้าแอร์พอร์ต พลาซ่า ของกลุ่มตันตราภัณฑ์ที่เข้ามาร่วมทุนกับห้างโรบินสัน แล้วเปลี่ยนชื่อเป็น เซ็นทรัล พลาซ่า เชียงใหม่ แอร์พอร์ต มีพื้นที่ขายประมาณ 107,000 ตารางเมตร เปิดให้บริการเมื่อเดือนมีนาคม 2539

3.แล้วห้างเซ็นทรัล ดีพาร์ทเม้นต์ สโตร์ สาขาแรกในต่างจังหวัดอยู่ที่ไหน คำตอบก็คือ จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นการเข้าไปเปิดในศูนย์การค้ากาดสวนแก้วในปี 2535 การเปิดสาขาในครั้งนั้น จุดชนวนให้ห้างท้องถิ่นในเชียงใหม่ต้องเร่งขยายสเกลของตัวเอง จนเป็นจุดเริ่มต้นหนึ่งที่เข้ามาทำให้ห้างท้องถิ่นของเชียงใหม่ต้องยุติธุรกิจของตัวเองในที่สุด

4.นอกจากกรุงเทพฯแล้ว เชียงใหม่ ถือเป็นจังหวัดที่มีจำนวนศูนย์การค้ามากที่สุด ไล่ตั้งแต่ ศูนย์การค้าของกลุ่มเซ็นทรัล ที่มีทั้ง เซ็นทรัล พลาซา เชียงใหม่ แอร์พอร์ต และ เซ็นทรัล เฟสติวัล เชียงใหม่ นอกจากนี้ ยังมีศูนย์การค้า พรอมเมนาดา ในคอนเซ็ปต์ รีสอร์ท มอลล์ สัญชาติฮอลแลนด์ที่เข้ามาเปิดในบ้านเรา และศูนย์การค้าในลักษณะไลฟ์สไตล์ มอลล์ เดอะ เมญ่า ของกลุ่มเอสเอฟ ซีเนม่า และศูนย์การค้ากาดสวนแก้ว ของกลุ่มหินสวยน้ำใสที่เปิดให้บริการมากว่า 25 ปี 

5.ช่วงกว่า 2 ทศวรรษ ที่ผ่านมา เราจะคุ้นเคยกับยักษ์ใหญ่โมเดิร์นเทรด 3 รายคือ เทสโก้ โลตัส บิ๊กซี และคาร์ฟูร์ แต่รู้หรือไม่ว่า เคยมีไฮเปอร์มาร์เก็ต แบรนด์ที่ 4 จากต่างประเทศเข้ามาเปิดสาขาในบ้านเราด้วย ไฮเปอร์มาร์เก็ต รายนั้นก็คือ โอชอง ที่ถือสัญชาติฝรั่งเศสเช่นเดียวกับคาร์ฟูร์ และกาสิโนที่ถือหุ้นอยู่ในบิ๊กซี โดยโอชอง เข้ามาร่วมทุนกับกลุ่มตันตราภัณฑ์ และเปิดสาขาแรกที่จังหวัดเชียงใหม่ มีเพียงแค่สาขาเดียว ก่อนที่จะขายให้กับบิ๊กซีในที่สุด เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นในปี 2541

6.ก่อนปี 2540 การเร่งการเติบโตของผู้ประกอบการห้างสรรพสินค้าท้องถิ่นจะเป็นการทำผ่าน Financial Force โดยเฉพาะกับการกู้เงินจากนอกมาลงทุนขยายห้าง เพราะหลังการเปิดเสรีทางการเงิน การกู้เงินจากสถาบันการเงินนอกประเทศทำให้มีต้นทุนเงินที่ถูกกว่า แต่เมื่อเกิดวิกฤตต้มยำกุ้ง ทำให้ต้องลอยตัวค่าเงินบาท ผลที่ตามมาก็คือการเจ็บหนักจากเรื่องของค่าเงิน กลายเป็นบทเรียนครั้งสำคัญของผู้ประกอบการค้าปลีกในส่วนภูมิภาค

หากมองย้อนหลังไปที่เส้นทางการทำธุรกิจ ของบรรดาห้างสรรพสินค้าภูธรทั้งหลาย จะพบว่า ห้างสรรพสินค้าภูธรทั้งหลาย มีเส้นทางการเติบโตที่คล้ายคลึงกัน โดยจุดที่พีคที่สุดน่าอยู่ในช่วงปี 2530 เป็นต้นมา ก่อนที่จะเกิดวิกฤตต้มยำกุ้ง

การเติบโตนี้ได้กลายเป็นดาบ 2 คม...

เพราะมีหลายห้างที่ใช้วิธีการเร่งการเติบโต ด้วยเพราะต้องการนำบริษัทเข้าไปจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ ตามนโยบายของรัฐบาลในยุคนั้น ที่มีการเปิดกระดานภูมิภาค จึงต้องมีการเร่งขยายฐานเพื่อทำตัวเลขให้ได้ตามเกณฑ์ที่กำหนดไว้

เรียกได้ว่า เป็นการเติบโตที่ไม่ได้เกิดจาก Market Driven หรือเติบโตจากการขยายตัวของตลาด แต่เป็นการโต ด้วยแรงของ Financial Force

เมื่อประกอบกับในช่วงนั้น มีการเปิดเสรีทางการเงิน ทำให้สามารถกู้เงินนอกเข้ามาลงทุนขยายธุรกิจได้ ทำให้เราได้เห็นการขยายพื้นที่ขายจากแค่การเป็นห้างสรรพสินค้า มาเป็นการพ่วงด้วยช้อปปิ้งมอลล์ เข้าไป

ห้างท้องถิ่นที่พ่วงด้วย “พลาซ่า” มีเงาให้ได้เห็นมากมายก่อนปี 2540 ส่วนหนึ่งของการลงทุนนั้น นอกจาก ต้องการเร่งการเติบโตแล้ว ยังมีเรื่องของการมองเห็นภัยคุกคามจากการขยายสาขาเข้ามาของกลุ่มทุนค้าปลีกขนาดใหญ่ด้วย

เมื่อเกิดวิกฤตเศรษฐกิจในปี 2540 ที่มีเรื่องของค่าเงินบาทเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย ทำให้ห้างภูธรที่มีการกู้เงินนอกมาลงทุนเพื่อขยายธุรกิจ ได้รับผลกระทบอย่างมาก จากอัตราแลกเปลี่ยนที่ทำให้มูลค่าหนี้เพิ่มขึ้นอีกเท่าตัว

กลายเป็นแรงบีบคั้นแรก ที่เข้ามาเปลี่ยนโครงสร้างของตลาดค้าปลีกต่างจังหวัด

เพราะมีไม่น้อยที่ได้รับผลกระทบจากการเร่งขยายต้องล้มหายไปจากตลาด

และมีไม่น้อยอีกเช่นกัน ที่ต้องมาลดสเกลการเติบโตของตัวเองลง เพื่อให้สามารถยืนอยู่ได้ในตลาดนั่นเอง โดยผลกระทบจากการเร่งการเติบโตก่อนหน้าปี 2540 ทำให้ห้างสรรพสินค้าในต่างจังหวัดหลายๆ ห้างต้องหายไปจากตลาด ตัวอย่างที่ชัดเจนก็คือ ในจังหวัดเชียงใหม่ที่ก่อนหน้านั้นมีห้างท้องถิ่นถึง 3 ห้างคือตันตราภัณฑ์ สีสวนพลาซ่า และ ส.การค้า แต่ปัจจุบัน ไม่มีทั้ง 3 ห้างอยู่ในตลาด

7. มีปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาดังกล่าวมากมาย อาทิ ในปี 2531 เกิดการรวมตัวของผู้ประกอบการห้างในภูธรตั้งเป็นชมรมห้างสรรพสินค้าภูธร หรือ พีดีเอส ภายในการริเริ่มของ มานิตย์ อุดมคุณธรรม ผู้บริหารของห้างโรบินสันในยุคนั้น

ขณะที่ หลังปี 2537 กลุ่มเซ็นทรัลรวมกับโรบินสัน และแนวคิดหนึ่งก็คือ การดึงเอาห้างในภูธรเข้ามาร่วมทุนด้วย ซึ่งในช่วงนั้นมีห้างตันตราภัณฑ์ เชียงใหม่ ยิ่งยง อุบลราชธานี เจริญศรี อุดร และ โอเชียน ภูเก็ต ทำให้ชื่อของห้างท้องถิ่นเหล่านั้นหายไปจากตลาด และกลายเป็นโรบินสันที่มีสาขามากที่สุดในประเทศแทน

ไม่เพียงเท่านั้น ชมรมห้างสรรพสินค้าภูธร ยุติบทบาทลงในช่วงเวลาที่เกิดการร่วมทุนของ 2 ยักษ์ใหญ่จากส่วนกลาง เพราะมีห้างภูธรบางห้างที่เข้าไปร่วมทุนด้วยทำให้ต้องยุติบทบาทของตัวเองลง ก่อนที่จะเกิดการรวมตัวกันใหม่เมื่อราว 10 ปีที่แล้ว ภายใต้ชื่อ ทีดีพี หรือ ไทยดีพาร์ทเม้นต์สโตร์ พูล ที่ปัจจุบัน มีสมาชิกอยู่กว่า 10 ห้าง และมีการพบปะกัน 2 เดือนครั้ง เพื่อแลกเปลี่ยนข้อมูล หรือวางแผนในการทำการตลาดร่วมกัน

8.ขณะที่หลังปี 2540 เป็นช่วงเวลาของโมเดิร์นเทรด เอฟเฟกต์ ที่การเร่งขยายสาขาของยักษ์โมเดิร์นเทรด เข้ามาส่งผลกระทบไม่น้อยต่อการดำเนินธุรกิจของห้างภูธรที่ต้องปรับตัวเพื่อรับกับการแข่งขันกับผู้เล่นระดับยักษ์ใหญ่ของโลก

2555 – อนาคต การขยายการลงทุนออกสู่ต่างจังหวัดของกลุ่มทุนค้าปลีกจากส่วนกลาง ตามแรงดึงดูดของการขยายตัวของ Urbanization จะกลายเป็นอีกจุดเปลี่ยนสำคัญต่อห้างภูธร