ปัญหาน้ำของประเทศไทยไม่ได้มีเพียง “น้ำไม่พอ” แต่รวมถึงน้ำที่มากเกินไปจนเกิดน้ำท่วม และความผันผวนของสภาพอากาศที่ทำให้การคาดการณ์สถานการณ์ทำได้ยากขึ้น ขณะที่ผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่ที่ความเสียหายจากภัยพิบัติ แต่ลากยาวไปถึงการทำเกษตร รายได้ของครัวเรือน ต้นทุนการดำเนินชีวิต และความสามารถของชุมชนในการรักษาฐานทรัพยากรของตัวเอง

สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการหาแหล่งน้ำเพิ่มเมื่อเกิดภัยแล้ง หรือเร่งระบายน้ำเมื่อเกิดน้ำท่วม แต่คือการทำให้พื้นที่รู้ล่วงหน้าว่ามีทรัพยากรอยู่เท่าไร ต้องใช้เท่าไร และควรจัดสรรอย่างไร เพื่อให้สามารถตัดสินใจได้ก่อนที่ปัญหาจะกลายเป็นวิกฤต

บริษัท เอสซีจี เคมิคอลส์ จำกัด (มหาชน) หรือ SCGC สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (องค์การมหาชน) หรือ สสน. และชุมชนในตำบลแกลง จังหวัดระยอง จึงจับมือกันเพื่อนำบทเรียนจากการฟื้นฟูป่าต้นน้ำเขายายดาและการบริหารจัดการน้ำของบ้านมาบจันทร์ ไปต่อยอดในพื้นที่เกษตรบ้านหัวทุ่ง

หัวใจของการทำงานอยู่ที่ “โมเดล 2 สร้าง 2 เก็บ” ประกอบด้วย สร้างคน สร้างกติกา เก็บน้ำ และเก็บข้อมูล ไม่ได้มองโครงสร้างน้ำเป็นคำตอบเพียงอย่างเดียว แต่พยายามสร้างระบบที่ทำให้คนในพื้นที่สามารถดูแลทรัพยากร วางแผนการใช้น้ำ และปรับตัวตามสถานการณ์ได้ด้วยตัวเอง

บริหารน้ำก่อนกลายเป็นวิกฤต
สำหรับ SCGC บทเรียนเรื่องน้ำเกิดจากสถานการณ์จริงของชุมชนเขายายดา ซึ่งเคยเผชิญปัญหาน้ำแล้งอย่างหนักจนกระทบทั้งการดำรงชีวิตและอาชีพเกษตรกรรม ก่อนที่บริษัทจะเข้ามาร่วมกับชุมชนและภาคีเครือข่ายฟื้นฟูป่าต้นน้ำตั้งแต่ปี 2550

น้ำทิพย์ สำเภาประเสริฐ ผู้อำนวยการฝ่ายบริหารแบรนด์ และคณะกรรมการสังคมและสิทธิมนุษยชน SCGC มองว่า จุดเปลี่ยนสำคัญไม่ได้อยู่ที่การเพิ่มปริมาณน้ำเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้ชุมชนสามารถจัดการทรัพยากรของตัวเองได้

“การจะจัดการวิกฤตการณ์ด้านน้ำอย่างยั่งยืน เรามองถึงการสร้างภูมิคุ้มกันน้ำในระดับชุมชน โดยหัวใจสำคัญคือ การสร้างให้ชุมชนในพื้นที่สามารถพึ่งพาตนเองได้ และคาดการณ์ถึงปัญหาก่อนที่จะเกิดปัญหา ซึ่ง SCGC ได้ถอดบทเรียนร่วมกับชุมชน และภาคีเครือข่าย เกิดเป็นโมเดล 2 สร้าง 2 เก็บ ได้แก่ สร้างคน สร้างกติกา เก็บน้ำ และเก็บข้อมูล”
เมื่อมองในมิติของการบริหารความเสี่ยง โมเดลนี้จึงมีความหมายมากกว่าการทำโครงการด้านสิ่งแวดล้อม เพราะ “น้ำ” เป็นปัจจัยพื้นฐานของทั้งคุณภาพชีวิตและกิจกรรมทางเศรษฐกิจ หากพื้นที่ไม่รู้ต้นทุนน้ำ ไม่รู้ความต้องการ และไม่มีข้อตกลงร่วมกัน การจัดสรรทรัพยากรก็มีโอกาสกลายเป็นปัญหาซ้ำในทุกฤดูแล้ง

ในทางกลับกัน การมีข้อมูลและกติกาทำให้การตัดสินใจเปลี่ยนจากการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเป็นการวางแผนล่วงหน้า ขณะเดียวกัน การเก็บน้ำและการฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำช่วยเพิ่มความสามารถของระบบธรรมชาติในการชะลอและกักเก็บน้ำไว้ในพื้นที่

พื้นที่เขายายดาจึงกลายเป็นฐานสำคัญของการเรียนรู้ร่วมกัน โดยการดำเนินงานครอบคลุมพื้นที่ป่าต้นน้ำกว่า 28,000 ไร่ มีการซ่อมและสร้างฝายชะลอน้ำกว่า 7,600 ฝาย เพื่อชะลอการไหลของน้ำ เพิ่มการซึมลงดิน และรักษาความชุ่มชื้น ข้อมูลสำรวจที่ SCGC ระบุยังพบว่า ป่าต้นน้ำสามารถมีผลผลิตน้ำท่าในลำธารกว่า 14 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ขณะที่พบพรรณไม้ 120 ชนิด และสัตว์ป่า 123 ชนิด รวมถึงมีการประเมินการกักเก็บคาร์บอนไดออกไซด์กว่า 2.5 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า

ตัวเลขเหล่านี้ทำให้เรื่องน้ำเชื่อมโยงกับเรื่องธรรมชาติอย่างชัดเจน เพราะการรักษาป่าต้นน้ำไม่ได้มีผลเฉพาะต่อระบบนิเวศ แต่ถือเป็นการรักษา “ต้นทุน” ที่หล่อเลี้ยงกิจกรรมทางเศรษฐกิจของพื้นที่ในระยะยาวด้วย

“ข้อมูล” ทำให้ชุมชนรู้ว่าควรใช้น้ำเมื่อไร
อีกด้านที่เข้ามาเติมระบบคือการใช้ข้อมูล โดย สสน. ทำหน้าที่เชื่อมข้อมูลระดับประเทศเข้ากับการจัดการในพื้นที่ หลักคิดสำคัญคือข้อมูลจะมีคุณค่าก็ต่อเมื่อคนในพื้นที่นำไปใช้ตัดสินใจได้จริง ดร.รอยบุญ รัศมีเทศ ผู้อำนวยการ สสน. อธิบายว่า สถานการณ์น้ำในปัจจุบันทำให้การบริหารจัดการแบบรอให้เกิดเหตุแล้วค่อยแก้ไม่เพียงพออีกต่อไป

“การบริหารจัดการน้ำจึงต้องเปลี่ยนจากการรอแก้ปัญหาเมื่อเกิดภัย หรือ Reactive ไปสู่การเตรียมพร้อมและวางแผนล่วงหน้า หรือ Proactive โดยมี 3 ปัจจัยสำคัญ ได้แก่ ข้อมูลที่ครบถ้วนและทันสถานการณ์ การนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์ และการสร้างคนที่สามารถเข้าใจและใช้ข้อมูลได้จริง”

สสน. มีระบบคลังข้อมูลน้ำแห่งชาติและแพลตฟอร์ม ThaiWater ซึ่งเชื่อมโยงข้อมูลจากหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อใช้ติดตามและคาดการณ์สถานการณ์น้ำ ขณะที่ในระดับพื้นที่ แนวทางการทำงานไม่ได้หมายความว่าชุมชนจะรับข้อมูลจากส่วนกลางเพียงอย่างเดียว แต่ต้องกลับมาเก็บข้อมูลของตัวเองด้วย เพราะสภาพพื้นที่แต่ละแห่งแตกต่างกัน

โดย สสน. ระบุว่าสามารถคาดการณ์สถานการณ์ในระดับพื้นที่ล่วงหน้า รวมถึงติดตามความเสี่ยงในช่วง 24 และ 48 ชั่วโมง ขณะเดียวกันข้อมูลในระดับชุมชนยังจำเป็นต้องเก็บเพิ่มเติม เพื่อให้เห็นโครงสร้างทางน้ำ จุดที่น้ำไหล จุดที่ควรปรับปรุง และวิธีบริหารจัดการที่เหมาะกับพื้นที่จริง

ด้านบ้านมาบจันทร์ การเก็บข้อมูลไม่ได้เป็นเรื่องไกลตัว แต่ถูกนำมาผูกกับกิจกรรมในชีวิตประจำวัน ตั้งแต่ปริมาณฝน อุณหภูมิ ความชื้น ไปจนถึงการระเหยของน้ำ เพื่อนำไปใช้กำหนดปริมาณและระยะเวลาในการให้น้ำกับพื้นที่เกษตร นี่เป็นส่วนสำคัญของ “2 เก็บ” เพราะการมีน้ำสำรองโดยไม่รู้ว่าจะใช้เท่าไร อาจไม่เพียงพอในระยะยาว ขณะที่ข้อมูลช่วยให้ชุมชนมองเห็นต้นทุนและความต้องการ และปรับการใช้ทรัพยากรให้เหมาะกับสถานการณ์

ในมุมของ SCGC ระบบดังกล่าวยังต้องเชื่อมต่อกันระหว่างพื้นที่ต้นน้ำและปลายน้ำ ไม่ใช่ต่างคนต่างจัดการ เพราะน้ำที่ถูกกักเก็บไว้บนเขาย่อมมีความหมายต่อพื้นที่เกษตรที่อยู่ด้านล่างด้วย การทำงานร่วมกับ สสน. จึงเข้ามาช่วยวางระบบทางน้ำให้การไหลของน้ำจากพื้นที่ต้นน้ำสามารถเชื่อมต่อไปถึงพื้นที่ราบได้อย่างมีประสิทธิภาพ

มาบจันทร์พิสูจน์ว่า “ภูมิคุ้มกัน” ไม่ได้เกิดจากฝายอย่างเดียว
กำนันวันดี อินทรพรหม ตัวแทนชุมชนบริหารจัดการน้ำบ้านมาบจันทร์ เป็นหนึ่งในคนที่เห็นการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่มาตลอดเส้นทาง เพราะในอดีตปัญหาไม่ได้มีเพียงน้ำแล้ง แต่รวมถึงสภาพป่าที่เสื่อมโทรม ไฟป่า และข้อจำกัดในการประกอบอาชีพ

พื้นที่เคยเป็นป่าสัมปทาน มีการตัดไม้ขนาดใหญ่ ก่อนที่พื้นที่บางส่วนจะถูกใช้ปลูกมันสำปะหลัง เมื่อดินเสื่อมโทรมก็ถูกทิ้งและกลายเป็นพื้นที่เสี่ยงไฟป่า ขณะที่ในช่วงหน้าแล้ง ชาวบ้านต้องซื้อน้ำมาใช้และภาคเกษตรได้รับผลกระทบโดยตรง การฟื้นฟูป่าจึงเป็นจุดเริ่มต้น แต่เมื่อทำงานต่อเนื่อง ชุมชนเริ่มเรียนรู้ว่าการสร้างฝายเพียงอย่างเดียวไม่สามารถแก้โจทย์ทั้งหมดได้ สิ่งที่จำเป็นไม่แพ้กันคือการสร้างคนและสร้างกติกา

“สิ่งที่ทำให้บ้านมาบจันทร์ผ่านสถานการณ์มาได้จึงไม่ใช่เพียงการมีน้ำสำรอง แต่คือการมีทั้งความรู้ ข้อมูล กติกา และความร่วมมือ ทุกคนช่วยกันดูแลฝาย แหล่งน้ำ และป่าต้นน้ำ วันนี้ชุมชนจึงไม่ต้องรอให้เกิดภัยแล้งแล้วค่อยแก้ แต่สามารถวางแผนใช้น้ำและเตรียมรับมือได้ล่วงหน้า นี่คือภูมิคุ้มกันน้ำของชุมชน”

บทเรียนของมาบจันทร์จึงไม่ได้จบที่การมีน้ำเพียงพอ แต่ขยับไปถึงการสร้างระบบบริหารจัดการภายในชุมชน เช่น การแยกประเภทการใช้น้ำระหว่างครัวเรือนกับพื้นที่สวน การกำหนดปริมาณการใช้น้ำ และการประชุมร่วมกันเพื่อกำหนดกติกาในแต่ละปี ที่สำคัญคือองค์ความรู้เหล่านี้เริ่มถูกส่งต่อให้คนรุ่นใหม่ ผ่านการพัฒนาพื้นที่เป็นแหล่งเรียนรู้ ทั้งเรื่องป่า น้ำ ข้อมูล และการบริหารจัดการ รวมถึงการต่อยอดกิจกรรมของวิสาหกิจชุมชน

เมื่อฐานทรัพยากรดีขึ้น ผลลัพธ์จึงขยายไปถึงเศรษฐกิจของชุมชน ข้อมูลของ SCGC ระบุว่า พื้นที่รอบเขายายดามีผลผลิตทางการเกษตรรวมกว่า 79 ล้านกิโลกรัมต่อปี และสามารถต่อยอดไปสู่การแปรรูปสินค้า วิสาหกิจชุมชน และการท่องเที่ยวเชิงเกษตร

บ้านหัวทุ่งเปลี่ยนน้ำให้เป็นโอกาสทางการเกษตร
บทเรียนจากมาบจันทร์ถูกนำไปทดลองใช้ในพื้นที่บ้านหัวทุ่ง ซึ่งมีโจทย์ต่างออกไป เพราะเป็นพื้นที่เกษตรปลายน้ำที่เดิมต้องพึ่งพาน้ำฝนเป็นหลัก เมื่อไม่มีความแน่นอนเรื่องน้ำ เกษตรกรจึงไม่สามารถวางแผนการเพาะปลูกได้เต็มที่ การทำนาเคยทำได้เพียงปีละครั้ง แต่เมื่อมีการปรับปรุงระบบกักเก็บและกระจายน้ำ ซ่อมบำรุงฝายและทำนบ ขุดลอกแก้มลิง รวมถึงจัดทำผังน้ำและเก็บข้อมูลร่วมกัน ความสามารถในการวางแผนก็เปลี่ยนไป

บุญเลิศ อนันตภูมิ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลแกลง กล่าวว่า การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นไม่ได้วัดเพียงจำนวนแหล่งน้ำที่เพิ่มขึ้น แต่เห็นได้จากความสามารถของเกษตรกรในการวางแผนและสร้างรายได้

“จากคนที่ทำนาได้ปีละครั้งเดียวก็ได้ 2 ครั้ง ทำให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่มขึ้น เพราะน้ำที่ขังในคลองทำให้พื้นดินชื้น ชาวสวนก็มีน้ำใช้ในช่วงภัยแล้ง ขณะที่ผลผลิตข้าวสามารถนำไปขายโดยตรงในตลาดที่ต้องการข้าวคุณภาพ ทำให้รายได้เพิ่มขึ้น จากเดิมที่ต้องรอฝน วันนี้เราสามารถวางแผนน้ำได้”

ปัจจุบันระบบน้ำที่พัฒนาขึ้นสามารถสนับสนุนพื้นที่นาปรังประมาณ 60 ไร่ ครอบคลุมพื้นที่เกษตรรวมประมาณ 300 ไร่ และมีผู้ได้รับประโยชน์กว่า 90 ครัวเรือน ขณะที่บางรายสามารถวางแผนทำนาได้ถึง 3 รอบต่อปีตามความพร้อมของน้ำ
ผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจจึงเกิดขึ้นตามมา เพราะเมื่อความเสี่ยงด้านน้ำลดลง เกษตรกรมีทางเลือกมากขึ้น ทั้งจำนวนรอบการผลิตและช่องทางจำหน่าย ตัวอย่างของข้าวจากบ้านหัวทุ่งยังสะท้อนว่าการบริหารจัดการน้ำสามารถเชื่อมไปถึงการสร้างมูลค่าให้ผลผลิต เพราะชุมชนสามารถขายข้าวให้กับกลุ่มลูกค้าที่ต้องการคุณภาพโดยตรง แทนการพึ่งตลาดแบบเดิมเพียงช่องทางเดียว

ในระดับท้องถิ่น อบต.แกลงกำลังต่อยอดแนวทางนี้ไปสู่การจัดการน้ำระดับตำบล ทั้งฐานข้อมูลน้ำ แผนน้ำตำบล 3 ปี และเครือข่ายคณะกรรมการน้ำตำบล เพื่อให้การจัดการไม่ขึ้นอยู่กับโครงการใดโครงการหนึ่ง แต่มีคนและกลไกทำงานต่อเนื่อง

เป้าหมายระยะยาวคือทำให้ระบบเดินต่อได้ด้วยคนในพื้นที่
สิ่งที่น่าสนใจของกรณีตำบลแกลงจึงไม่ใช่การนำโมเดลเดียวไปใช้เหมือนกันทุกพื้นที่ แต่เป็นการนำหลักคิดเดียวกันไปปรับตามบริบทของแต่ละชุมชน เขายายดามีโจทย์เรื่องป่าต้นน้ำและการฟื้นฟูระบบนิเวศ มาบจันทร์ให้ความสำคัญกับการสร้างความรู้ กติกา และการบริหารน้ำของชุมชน ส่วนหัวทุ่งต้องแก้ปัญหาการกระจายน้ำไปยังพื้นที่เกษตรและทำให้น้ำที่มีอยู่สร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจได้มากขึ้น

ในภาพใหญ่ สสน. มองว่าการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศจะทำให้ทุกพื้นที่ต้องพึ่งพาการคาดการณ์และข้อมูลมากขึ้น และไม่สามารถรอให้ส่วนกลางเข้ามาจัดการทุกสถานการณ์ได้ ขณะที่ SCGC มองว่าการสร้างคนในพื้นที่คือเงื่อนไขสำคัญ เพราะผู้เชี่ยวชาญจากภายนอกไม่สามารถอยู่กับชุมชนได้ตลอดเวลา

เป้าหมายในอีก 10 ปีจึงไม่ได้อยู่เพียงการเพิ่มจำนวนฝายหรือแหล่งกักเก็บน้ำ แต่คือการทำให้ชุมชนรุ่นต่อไปสามารถรับช่วงต่อองค์ความรู้และบริหารทรัพยากรได้ด้วยตัวเอง

สำหรับ SCGC ภาพที่ต้องการเห็นคือพื้นที่สีเขียวที่ขยายตัวพร้อมกับคนรุ่นใหม่ที่เข้ามาเป็นผู้นำชุมชน ขณะที่ฝั่งมาบจันทร์ต้องการให้เยาวชนเข้ามาเรียนรู้ข้อมูลทรัพยากรในพื้นที่ และนำความรู้ไปต่อยอดทั้งด้านการจัดการน้ำและการทำตลาดสินค้าในชุมชน