ถึงวันนี้โครงการรักษ์ป่าน่าน ที่เกิดจากความตั้งใจของคุณบัณฑูร ล่ำซำ ประธานกรรมการ ธนาคารกสิกรไทย ที่อยากจะฟื้นฟูพื้นที่ป่าในจังหวัดน่านก็เดินทางเข้าสู่ปีที่ 5 และได้พัฒนาต่อยอดจนมาเป็นโครงการ “Nan Sandbox” ที่ได้รับการอนุมัติจากรัฐบาลในปี 2561 

เป้าหมายและวัตถุประสงค์ของโครงการบริหารพื้นที่รูปแบบพิเศษเพื่อการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของจังหวัดน่านอย่างยั่งยืน “Nan Sandbox” ที่คุณบัณฑูรวางไว้ประกอบไปด้วย 3 หัวข้อหลัก คือ

1. แก้ไขปัญหาด้านที่ดิน-ป่าไม้เพื่อให้ประชาชนสามารถอยู่อาศัยได้ถูกต้องตามกฎหมายและปรับคืนพื้นที่มาเป็นสภาพป่า

2. จัดหาเงินทุนสนับสนุนการปรับเปลี่ยนระบบการผลิตทางการเกษตรและการเลี้ยงชีพในช่วงระยะเปลี่ยนผ่าน

3. ปรับเปลี่ยนระบบการเกษตรเชิงเดี่ยวไปสู่การผลิตหรืออาชีพที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมีรายได้เพียงพอและยกระดับคุณภาพชีวิต

ตลอดระยะเวลา 5 ปี ต้องยอมรับว่าความคืบหน้าในเชิงรูปธรรมนั้นยังไม่เห็นเป็นรูปเป็นร่างมากนัก เหตุผลมาจากต้องใช้เวลาเคลียร์เรื่องข้อกฎหมายตาม พ.ร.บ.ป่าสงวนแห่งชาติ รวมถึงใช้เวลาในการสำรวจสำมะโนครัวประชากรอย่างละเอียดใหม่เกือบทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นจำนวนประชากรที่แท้จริง, พื้นที่ครอบครองสิทธิ์, ข้อมูลการครอบครองที่ดินที่ใช้ทำมาหากิน, รายได้ของครัวเรือน ฯลฯ โดยใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ อาทิภาพถ่ายดาวเทียมล่าสุดมาเทียบกับของเดิมเพื่อพิสูจน์ว่าแต่ละปีน่านต้องเสียพื้นที่ป่าเพื่อการเกษตรเพิ่มขึ้นเท่าเท่าใด และปัจจุบันยังคงเหลือพื้นที่ป่าที่สมบูรณ์อยู่เท่าไหร่ 

ทั้งหมดนี้ ก็เพื่อจัดทำเป็น “ชุดคู่มือผู้นำชุมชน” ที่รวบรวมข้อมูลทุกอย่างในแต่ละตำบลเอาไว้ อาทิ ใครมีที่ดินเท่าไหร่ มีหนี้สินเท่าไหร่ โดยเก็บข้อมูลเป็นรายครัวเรือน เพื่อที่จะนำเอาข้อมูลนี้ไปใช้เป็นเครื่องมือในการแก้ปัญหาระยะยาว

คุณบัณฑูร อธิบายว่า โจทย์แรกที่ต้องหาคำตอบ คือทำให้ทุกฝ่ายต้องมองตรงกัน ซึ่งคู่มือชุมชนชุดดังกล่าวจะเป็นจุดเริ่มต้นการนำเดินการส่วนแรก คือ การจัดสรรพื้นที่ให้ถูกต้องเป็นจริงขึ้นมา ซึ่งหลักการใหญ่ๆตอนนี้สามารถบรรลุข้อตกลงได้แล้ว 

นั่นคือ เหตุผลที่ว่าทำไมต้องใช้เวลานานสำหรับทำชุดข้อมูลให้ถูกต้องและอัพเดทมากที่สุด

ระหว่างนี้ คุณบัณฑูรก็ต้องเดินสายเชิญหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องมารับฟังปัญหา ซึ่งก็ถือเป็นความโชคดีที่รัฐบาลชุดนี้เข้าใจ, รับฟังและให้ความร่วมมืออย่างเต็มที่

ถือเป็นความโชคดีที่ช่วง 1-2 ปีที่ผ่านมา ทางภาครัฐได้มีการปรับแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวกับพ.ร.บ.ป่าสงวน และอุทยานแห่งชาติ ซึ่งถือเป็นการคลายล็อกทางนิติศาสตร์ทำให้ Nan Sandbox สามารถเดินต่อไปได้เร็วขึ้น

นอกเหนือจากเรื่องกฎหมายแล้ว สิ่งสำคัญที่คุณบัณฑูรให้ความสำคัญไม่แพ้กัน ก็คือ การลงไปทำความเข้าใจกับชาวบ้านในพื้นที่ให้รับรู้ถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้นหลังจาก Nan Sandbox ถูกนำมาใช้ว่าจะเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางไหน

เปิดสูตร 72-18-10

จังหวัดน่านมีพื้นที่ทั้งหมด 7,601,930 ไร่ ในจำนวนนี้เป็นพื้นที่ป่าสงวนตาม พ.ร.บ.ป่าสงวนแห่งชาติ 2507 6,435,792 ไร่ หรือคิดเป็น 85% ของพื้นที่ทั้งจังหวัดน่าน แต่ในความเป็นจริงตัวเลขในปี 2559 พบว่าพื้นที่ป่าสงวนในจังหวัดน่านลดลงเหลือเพียง 4,564,996 ไร่

เท่ากับว่าพื้นที่ป่าถูกชาวบ้านบุกรุกเข้าไปเพื่อทำการเกษตรถึง 1,870,796 ไร่ หรือประมาณ 28 % ของพื้นที่ป่าสงวนทั้งหมด

ต้องยอมรับว่า ที่แนวคิดรักษ์ป่าน่านในวันแรกสามารถพัฒนามาสู่แนวคิด Nan Sandbox นั้นมาจากประสบการณ์ในการบริการงานภาคธุรกิจของคุณบัณฑูรอย่างแท้จริง

จากแนวคิดที่ขีดเขียนบนแผ่นกระดาษ คุณบัณฑูรได้มีการดึงเอาหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั้งจากภาครัฐและเอกชนเพื่อศึกษาปัญหาและหาทางแก้ไขในรูปแบบ Win - Win คือ ทุกฝ่ายต้องได้ผลประโยชน์ร่วมกัน ไม่ใช่การหักดิบ

จึงเป็นที่มาของการจัดสรรที่ดินแบบ 72-18-10 

กล่าวคือ การจัดสรรที่ดินป่าสงวนจังหวัดน่านทั้ง 15 อำเภอ 99 ตำบล 924 หมู่บ้านโดยเฉพาะพื้นที่อยู่อาศัยและพื้นที่ทำกินในเขต ป่าสงวนคุณภาพลุ่มน้ำชั้น 1, 2, 3, 4, และ 5 จะบริหารจัดการพื้นที่เขตป่าสงวนตามสัดส่วนดังนี้

72% คือ พื้นที่ป่าสงวนที่สมบูรณ์ที่เหลือในปัจจุบัน ซึ่งทุกคนจะช่วยกันรักษาป่าต้นน้ำให้คงอยู่ตลอดไป

18% คือ พื้นที่ทำกินในเขตป่าที่เกษตรกรน่านยินดีฟื้นฟูกลับมาเป็นป่าที่มีต้นไม้ใหญ่โดยรัฐจะอนุญาตให้เกษตรกรปลูกพืชเศรษฐกิจใต้ต้นไม้ใหญ่ในพื้นที่ส่วนนี้ได้

10% คือ พื้นที่ที่จัดสรรให้ปลูกพืชเศรษฐกิจได้เต็มที่ (แต่ยังคงเป็นป่าสงวนโดยกฎหมาย)

เรียกว่าคณะทำงานต้องใช้เวลาเกือบทั้งปีในการหาตัวเลขการใช้ประโยชน์ที่ทำกินในเขตป่าทั้งจังหวัดน่าน เพื่อที่จะคำนวณออกมาเป็นตัวเลขที่เหมาะสม เพื่อไปเจรจาทำความเข้าใจกับชาวบ้านในเรื่องที่จะต้องคืนพื้นที่ป่าบางส่วนเพื่อปลูกคืนกลับเป็นต้นไม้ใหญ่

2562 หาทุนสนับสนุน

1 กุมภาพันธ์ 2562 ที่ผ่านมา คณะทำงานโครงการ Nan Sandbox ชุดใหญ่อันประกอบไปด้วยเจ้าหน้าที่ภาครัฐ เอกชน และตัวแทนจากชุมชน 15 อำเภอ 99 ตำบล 924 หมู่บ้าน ได้มาประชุมเพื่ออัพเดทโครงการที่บ้านเจ้าสัวอีกครั้ง

ครั้งนี้ เจ้าสัวบัณฑูร กล่าวว่า โครงการนี้เดินหน้ามาไกลพอสมควรนับตั้งแต่วันแรก เพราะว่าตอนนี้จังหวัดมีข้อมูลที่อัพเดทและถูกต้องจากทุกตำบล ซึ่งจังหวัดอื่นไม่มี ส่วนในปีนี้จะทำภารกิจให้บรรลุให้ได้เพื่อต้องการให้เป็นตัวอย่างของการแก้ปัญหาการบุกรุกป่า โดยที่รัฐกับประชากรยังสามารถทำงานร่วมกันได้ โดยเริ่มคิดไปถึงขั้นตอนการหาเงินทุนที่จะมาสนับสนุนโครงการในช่วงเปลี่ยนผ่านครั้งนี้

“อย่างที่ผมสื่อความมาโดยตลอดว่าการที่จะให้คนเปลี่ยนวิถีของการทำมาหากินจากเดิมมาปลูกอะไรใหม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่พื้นที่เดิม เคยปลูกพืชเชิงเดี่ยว เช่น ข้าวโพดต้องมาปลูกเป็นต้นไม้อื่น และไม่ได้รายได้ในช่วงแรก ถ้าตรงนี้ไม่มีงบประมาณมาช่วยในการเปลี่ยนผ่าน มนุษย์ก็ไม่สามารถเปลี่ยนวิถีการทำมาหากินได้ เพราะฉะนั้นตรงนี้เป็นที่เราไปเสนอรัฐบาลตั้งแต่ต้นว่าเงินที่จะช่วยเหลือในการเปลี่ยนผ่านมันต้องมี

แต่ถ้าเราเอาเงินมาจากงบประมาณของรัฐบาลจะมีความยุ่งยากมาก ทั้งในแง่ของการที่จะไปตั้งงบประมาณแผ่นดิน ซึ่งจะเป็นประเด็นการเมืองอย่างยิ่ง อันที่ 2 ถ้าเป็นงบหลวง ความคล่องตัวในการที่จะชดเชยให้กับประชาชนจะไม่มี เพราะฉะนั้นทางออกที่ดีที่สุดก็คือ การหาเงินจากข้างนอก เป็นเงินที่เจ้าของเงินอยากจะช่วย อยากจะให้เกิดการแก้ปัญหา โดยเงินทั้งหมดจะถูกบริหารผ่านมูลนิธิรักษ์ป่าน่านที่มี สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเป็นประธาน”

เจ้าสัวบัณฑูรยังอธิบายเพิ่มเติมว่า Nan Sandbox นี้ถือเป็นปรากฏการณ์ใหม่ที่จะใช้วิธีการหาแหล่งเงินทุนทั้งจากในประเทศและจากต่างประเทศ เพราะโครงการนี้ถือเป็นโครงการที่แก้ปัญหาเรื่องสภาพแวดล้อมของโลกด้วยเช่นกัน

นอกจากจะจัดสรรพื้นที่ทำกินให้ถูกต้องตามกฎหมายทั้งจังหวัด รวมถึงการระดมทุนเพื่อให้ชาวบ้านมีเงินไม่ขาดมือในระหว่างการเปลี่ยนผ่านแล้ว อีกหนึ่งความท้าทายของโครงการ Nan Sandbox ก็คือ ต้องหาทางพาชุมชนทั้งจังหวัดไปสู่การทำมาหากินในระดับที่สูงขึ้น พืชเดิมๆ ไม่ได้ เพราะพื้นที่ในจังหวัดน่านก็มีอยู่เท่าเดิมแค่นี้ การปลูกพืชที่มีมูลค่าต่ำ ไม่ได้ราคา หรือปลูกมาแล้วขายไม่เป็น เราก็จะไม่มีวันหลุดพ้นจากวงโคจรเดิม

สำหรับเงินจากกองทุนนี้ คณะทำงานจะมีการวางแผนต่อไปว่า ในสภาพแวดล้อมของจังหวัดน่าน โอกาสใหม่ของเกษตรกรคืออะไร และเงินช่วยเหลือช่วงเปลี่ยนผ่านนี้แต่ละครอบครัวจะได้จัดสรรมากน้อยแค่ไหนถึงจะเหมาะสมที่จะสามารถประคับประคองให้ครอบครัวอยู่ได้ เพราะแต่ละครอบครัวมีบริบทที่ไม่เหมือนกัน และมีความต้องการที่แตกต่างกัน

โดยเงินช่วยเหลือดังกล่าวนี้ จะเรียกว่า “เงินสนับสนุนให้เกิดการสร้างโอกาสใหม่” แทนเงินชดเชย ไม่เช่นนั้นจะมีเกษตรกรเข้าใจผิดว่า เลิกปลูกพืชชนิดเดิมแล้วจะได้เงินเท่าเดิมโดยที่ไม่ได้ทำอะไร

สร้างความรู้ใหม่

ส่วนแผนงานในอนาคตของ Nan Sandbox นับจากนี้ไป จะเป็นการนำองค์ความรู้ทุกศาสตร์มาประยุกต์ใช้เพื่อเปลี่ยนวิถีทำกินให้เกษตรกร จากข้อมูลที่มี

“เพราะฉะนั้นต้องตระหนักว่าเรายังต้องไปอีกไกล แต่เราก็มาได้ไกลกว่าที่ใครเคยคิดว่าเราจะมาได้ มาไกลกว่าที่จังหวัดไหนเคยเดินมา เรามาไกลแต่เราก็ต้องไปอีกไกล เราต้องศึกษาความรู้ใหม่ๆ

อย่างน้อยที่สุดตอนนี้กลไกลของภาครัฐพร้อม ข้อมูลเบื้องต้นที่เราเก็บกันมาก็พร้อม เราก็ต้องทำงานต่อไปด้วยกัน ด้วยการหาวิธีการทำมาหากินที่สูงกว่าเดิม ไม่เช่นนั้นเราก็จะกลับไปสู่จุดเดิม ประชาชนก็ไม่ได้มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดี ประเทศเราก็ไม่ได้ป่าที่ดี เราก็แพ้กันทั้งประเทศ เพราะฉะนั้นเราจะไม่ยอมปล่อยให้เป็นแบบนั้น”

โดยพืชทางเลือกที่มีราคาดีๆ และมีระบบตลาดรองรับในเบื้องต้น อาทิ กาแฟ, โกโก้, ไผ่, เห็ด ฯลฯ แต่หัวใจสำคัญของการเลือกพืชที่จะมาปลูกทดแทนนั้นจะอยู่ที่ปัจจัยแวดล้อมว่าสามารถนำเอาเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาเพิ่มประสิทธิภาพในการผลิตและสร้างอำนาจการต่อรองได้

“ถามว่าจะปลูกอะไร ตอบตรงๆ เกิดมาผมก็ยังไม่เคยทำ นี่เป็นโจทย์ใหม่ของทุกคน แต่หลักการ คือว่าเรายังไม่รู้ว่าคำตอบคืออะไร แต่อย่างน้อยเรารู้แล้วว่าเรายังไม่รู้อะไร ตรงนี้สำคัญ เรารู้ว่าเรายังไม่รู้อะไรเราจะได้ไปหาองค์ความรู้นั้นมา หาเพื่อให้รู้ว่าพืชประเภทไหนปลูกในภูมิประเทศ ภูมิอากาศอย่างไร มีตลาดไหนมารองรับ การเข้าถึงตลาดคืออะไร นั่นคือคำถามที่ต้องถาม

ไม่ใช่ว่าปลูกกาแฟ ตื่นเช้ามาปลูกกาแฟกันหมดแล้วฉันจะรอด ไม่ใช่ มันต้องคิดต่อว่า ปลูกเป็นหรือเปล่า ปลูกแล้วจะไปคั่วที่ไหน สร้างยี่ห้ออย่างไร ขายใคร ขายเท่าไหร่ นี่คือคำถามที่ต้องถาม คุณมาถามผมว่าต้องปลูกอะไร ผมตอบว่าปลูกอะไรก็ได้ ปลูกกัญชายังได้ถ้าถูกกฎหมาย เราจะไม่ได้เห็นคำตอบนี้จนกระทั่งเราเห็นคนอยู่รอดจริงๆ เรายังมีอีกหลายคำถามที่ต้องถาม แต่เป็นคำถามที่ทุกคนต้องถาม” เจ้าสัวบัณฑูร กล่าวทิ้งท้าย