โควิด-19 ระบาดมานานกว่า 2 ปี  ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงหลายอย่างในการใช้ชีวิต และพฤติกรรมการจับจ่ายของผู้คน คนทั้งโลกรวมถึงประเทศไทย ต้องสูญเสียและเจ็บป่วยจากไวรัสเป็นจำนวนหลายร้อยล้านคน เศรษฐกิจก็พังพินาศ ต้องหามาตรการเยียวยาและฟื้นฟูอย่างมากมายและหลากหลาย และไม่เว้นแม้แต่ อุตสาหกรรมค้าปลีกและบริการที่จำหน่ายสินค้าอุปโภคบริโภคพื้นฐานแก่ประชาชน

โลกการค้าปลีกซึ่งเป็นช่องทางหลักในการกระจายสินค้า มีการแข่งขันอย่างดุเดือด ไม่เว้นทั้งออฟไลน์/ออนไลน์ ผู้ประกอบการ  ต้องตามให้ทันปรากฏการณ์ที่จะมีการเปลี่ยนแปลงอย่างก้าวกระโดด

ดร.ฉัตรชัย ตวงรัตนพันธ์ นักวิชาการด้านค้าปลีก และรองประธานสมาคมผู้ค้าปลีกไทย ให้มุมมองถึง  10 ปรากฏการณ์การเปลี่ยนแปลงของโลกการค้าปลีก ที่น่าจะได้เห็นได้รู้ในช่วงปี  2022 ต่อเนื่องถึง 2023 ไว้อย่างน่าสนใจ โดย 10 ปรากฏการณ์ที่จะเข้ามามีผลกระทบต่อวงการค้าปลีกของบ้านเรา ประกอบไปด้วย

1.  ความสะดวกต้องมา ร้านค้ามีค่าเท่ากันหมด

- Omni Channel จะเป็นช่องทางหลักของการจับจ่าย สถานการณ์โควิด-19 เป็นตัวเร่งการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมผู้บริโภค ประชาชนเข้าถึงเครื่องมือดิจิตอล ออนไลน์มากยิ่งขึ้น ธุรกิจต่างๆ หันมา ชำระเงินที่เป็น E-commerce มากยิ่งขึ้น ค้าปลีกออนไลน์เติบโตขึ้นมาก ทั้งออนไลน์ของร้านค้าและบนแพลทฟอร์ม Market Place Commerce  และ Social Commerce จนทำให้ช่องทางการขายหน้าร้านแทบไม่มีความแตกต่าง ความสะดวกสามารถหาได้จากร้านไฮเปอร์มาร์เก็ตพอๆ กับร้านสะดวกซื้อ คงไม่ใช่เรื่องแปลก  เมื่อองุ่น Korean Shine Muscat ราคากิโลกรัมละ 2,199 บาทมีขายในร้านสะดวกซื้อ ร้านสะดวกซื้อติดป้ายขายสินค้าซุปเปอร์มาร์เก็ตกันอย่างเอิกเกริก ผู้บริโภคหาซื้อสินค้าแบรนด์หรูราคาถูกผ่านร้านค้าทั่วไปและง่ายขึ้นโดยไม่ต้องพึ่งพาดิวตี้ฟรี

2. หน้าร้านจะเป็นโชว์รูม การส่งมอบจะเป็นหัวใจ

- เคยมั้ย? ไปถึงหน้าร้านแล้วแต่ขอส่องราคาในเว็บหรือแอปพลิเคชั่นออนไลน์ช้อปปิ้งเพื่อเช็คราคาก่อนซื้อ ผู้บริโภคกว่า 37% ใช้ SOCIAL MEDIA เพื่อเช็คข้อมูลสินค้าและแบรนด์ก่อนตัดสินใจซื้อ Retail physical spaces are shrinking หน้าร้านจะเป็นโชว์รูมเพื่อสร้างประสบการณ์แก่ลูกค้า  การส่งมอบ Delivery จะเป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างความพึงพอใจของลูกค้า Delivery การส่งมอบ ไม่ได้หมายถึงเพียงการส่งสินค้าถึงบ้าน แต่การส่งมอบจะมีความหมายถึงการส่งมอบในทุกกระบวนการและในทุกช่องทาง

3. พอกันทีโซนนิ่งแยกหมวดหมู่สินค้าและบริการ

- ในอดีตการเดินภายในห้างสรรพสินค้า ได้แบ่งแยกโซนชัดเจน เช่น พื้นที่บริการ กับพื้นที่ขายสินค้า และในแต่ละชั้นได้แบ่งแผนกตามประเภทสินค้า แต่ละชั้น แต่ละพื้นที่แบ่งสินค้า-บริการออกจากกัน เช่น บริการด้านการเงิน, สินค้าเทคโนโลยี, สินค้าแฟชั่น, ร้านหนังสือและอุปกรณ์เครื่องเขียน, ร้านอาหาร – เครื่องดื่ม,  ฯลฯ  แต่การดีไซน์ในอนาคต พื้นที่ในห้างสรรพสินค้า ร้านค้าต่างๆ จะทลายกรอบด้านการจัดโซนนิ่งแบบเดิมๆ ที่เคยเป็นมา และกลายเป็นการดีไซน์ที่เรียกว่า Blurring the Line นั่นคือ ไม่มีเส้นแบ่งการจัดโซนนิ่งสินค้า-บริการ-ประเภทร้านค้าอีกต่อไป สอดคล้องกับทิศทางกระแสการค้าโลกที่จะไม่มีเขตแบ่งกั้นพรมแดน

4. คู่แข่งมีมากมายข้ามสายพันธุ์จากทั่วทิศ

- หากเราพูดถึงคู่แข่งตามนิยามของโลกธุรกิจยุคอนาลอคANALOG เรามักจะนึกถึงบริษัทคู่แข่งที่ขายสินค้าคล้ายๆกับเรา แต่การเข้ามาของ Digital เทคโนโลยีในปัจจุบันทำให้พรมแดนการแข่งขันนั้นเบลอลงเรื่อยๆ คู่แข่งในปัจจุบันมีธรรมชาติที่เปลี่ยนไป จากเดิมที่ต้องเป็นคู่แข่งทางตรงในธุรกิจเดียวกัน ขายสินค้าเหมือนกัน กลายเป็นเราต้องแข่งกับธุรกิจอื่นที่เราไม่คาดคิดอย่าง Shoppee Lazada  หรืออย่าง Netflix แต่เดิม Netflix นั้นจะเน้น Content ด้านบันเทิงที่เป็นคู่แข่งโดยตรงกับบริษัทร้านให้เช่าแผ่นหนังอย่าง Blockbuster แต่ต่อมา ธุรกิจคอนเทนต์ดิจิทัลของ Netflix ขยายตัวและหลากหลายมากขึ้น ทำให้ Netflix กลายเป็นคู่แข่งของสื่อบันเทิงอื่นๆ ทั้งทวี ช่องสารคดี โรงภาพยนตร์รวมไปถึงศูนย์การค้าที่ถูก Netflix แย่งเวลาไปด้วย หรืออีกตัวอย่างที่ใกล้ตัวก็คือ บรรดาสถาบันการเงินแข่งกันพัฒนาเทคโนโลยี่  Fin-Tech โดยไม่คาดคิดว่า Technology อย่าง Facebook Grab จะมาพัฒนา Tech-Fin แย่งลูกค้าสินเชื่ออย่างเหลือเชื่อ

5. ค้าปลีกยุคใหม่ต้องครบสูตร  Omni+Platform

- ค้าปลีกยุคใหม่ คือการเอาเทคโนโลยีมาเสริมพลังให้กับร้านค้าปลีกแบบออฟไลน์ เพื่อมอบประสบการณ์ใหม่ๆ ให้กับลูกค้า พูดง่ายๆ คือการเชื่อมต่อประสบการณ์ระหว่างการช็อปปิงออนไลน์กับออฟไลน์แบบไร้รอยต่อ เพียงแค่มี Omni Channel ยังไม่พอ ค้าปลีกยุคใหม่ต้องมีแพลทฟอร์มแอปพลิเคชั่นที่เชื่อมต่อ ๑) การค้าขาย Commerce ๒) การชำระเงินบนแอพทุกรูปแบบ ๓) การจัดส่งสินค้า Logistics ๔) ช่องทางการรับสินค้าที่มีให้เลือกหลายช่องทาง จะไปรับสินค้าที่สาขาหน้าร้าน หรือส่งถึงหน้าบ้าน ๕) รวมถึง  เป็นช่องทางการสื่อสารและบริการลูกค้าที่หลากหลายและเชื่อมโยงกันให้เป็นหนึ่งเดียวทั้งแบบออฟไลน์และออนไลน์ ซึ่งช่วยในการเก็บรวบรวมข้อมูลของลูกค้าทั้งหมดเอาไว้ เพื่อทำให้การเข้าถึงข้อมูลลูกค้าเป็นไปได้ง่ายและรวดเร็ว จากนั้น ก็พัฒนาสู่การเป็น Super App Commerce แอปที่สามารถทำได้ทุกอย่าง มีทุกอย่างอยู่ในแอปเดียว เช่น ซื้อสินค้า การสั่งอาหาร จองเครื่องบิน ส่งสินค้า ฯลฯ ทำทุกอย่างได้  ขยายบริการครบจบที่เดียว

6. Digital Technology Retail ธุรกรรมทุกอย่างจะอัจฉริยะ

-  แนวโน้มการค้าต่อไปจะเริ่มเป็นอัตโนมัติมากยิ่งขึ้นนับตั้งแต่ ตู้ขายของอัตโนมัติ เช่น เครื่องซักผ้าหยอดเหรียญ ตู้ซื้ออาหาร ตู้ขายอาหารสัตว์ สารพัดตู้อัตโนมัติ เป็นธุรกิจที่ทำเงินได้ดีมาก ขายของได้ 24 ชม. โดยไม่ต้องใช้คนเลย

- Smart Shopping Cart  รถเข็นสินค้าอัจฉริยะ ประกอบด้วยเครื่องมือในการสแกนบาร์โค้ด หรือคิวอาร์โค้ด ที่แคชเชียรใช้กัน ตรวจสอบราคา สแกนดูข้อมูลสินค้าจนถึงชำระค่าสินค้าผ่านบัตรเครดิตหรือกระเป๋าสตางค์ Wallet ได้เลย

-  Automation Beacon checkout การชำระค่าสินค้าอัตโนมัติโดยไม่ต้องผ่านเคาน์เตอร์แคชเชียรเลย

- Real-Time customer tracking and analytics ระบบติดตามการเคลื่อนไหวลูกค้าเพื่อจะได้รู้ว่าทำเลในร้านค้าตรงไหนฮอทฮิทตรงไหนผีหลอก

- Mobile engagement เชื่อมต่อทุกสิ่งบนมือถือ หาข้อมูล จนถึงชำระเงิน

- กล้อง AI : กับการตรวจเช็คสต็อกชั้นวางสินค้า ลดระยะเวลาและได้ประสิทธิภาพในการตรวจชั้นวางสินค้าได้ดีขึ้น

- ป้ายราคา ESL : เป็นการเปลี่ยนจากป้ายกระดาษสู่ป้ายอิเล็กทรอนิกส์ (Electronic Shelf Label) หลากหลายขนาด รวมกว่า 8,000 ชิ้น ซึ่งควบคุมการสั่งงานผ่านส่วนกลาง เชื่อมโยงข้อมูลกับสินค้า รายละเอียด โปรโมชั่น ตำแหน่งจัดวาง ช่วยลดปัญหาราคาไม่ตรงป้ายและลดขยะจากป้ายกระดาษ ทั้งยังสามารถเปลี่ยนราคาสินค้าได้อย่างรวดเร็วในเวลาเพียง 40 วินาที

- Face gesture recognition การรับรู้ตัวตนผ่านการสแกนใบหน้า

- Smart mirror กระจกอัจฉริยะให้ภาพการลองเสื้อผ้าแฟชั่นเครื่องแต่งกายเสมือนจริงราวกับได้ลองเอง

7.  Retail ต้องคิดใหม่เรื่อง Sizing และ Location

- ขนาดร้านค้า ที่เคยเล็กต้องขยายเพิ่ม ร้านค้าที่เคยใหญ่ก็หดลดลงร้านค้าขนาด Hypermarket ก็อาจต้องลดพื้นที่ จากดั่งเดิม 8,000 -12,000 ตรม ก็ต้องลดลงมาแถว 4,000-6,000 ตรม ด้วยรัศมีการค้าหดเล็กลง  และ เทคโนโลยี่ดิจิทัลและ เทคโนโลยี่ เมตา VR และ AR ทำให้ไม่จำเป็นต้องมีพื้นที่เก็บสต็อกเยอะๆ  ในขณะที่ร้านค้าสะดวกซื้อ ก็อาจต้องเพิ่มพื้นที่จากต้นแบบดั่งเดิม 80-100 ตรม ก็ต้องเป็น 250-300 ตรม มีที่จอดรถสะดวกสบาย ไม่ต้องอยู่บนถนนใหญ่ก็ได้

- โลเคชั่นไม่ใช่ปัจจัยสำคัญอันดับต้นๆ อีกต่อไป เพราะการค้าจะอยู่บนมือถือ Mobile Commerce ทำเลจึงไม่ใช่ปัจจัยสำคัญอันดับต้นๆ ของค้าปลีกอีกแล้ว การพัฒนาเมือง การเพิ่มเส้นทางคมนาคม ส่งผลให้ธุรกิจต้องมาทบทวนการหาทำเลร้านค้ากันใหม่ อย่างร้านอาหาร ก็จะมี Cloud Kitchen ซึ่งจะเป็นแค่จุด pick up ไม่มีความจำเป็นต้องอยู่ในศูนย์การค้าหรือติดถนนใหญ่อีกแล้ว

8. Private Labels มาแน่ แต่ต้องเป็นนวัตกรรมไม่ใช่ลอกเลียน

- เมื่อการแข่งขันทาง ออนไลน์ ออฟไลน์ Platform Commerce เป็นอย่างดุเดือด การสร้างความแตกต่างเพื่อให้เกิดความได้เปรียบเชิงการแข่งขัน หนึ่งในปัจจัยที่ทำได้คือ มีสินค้าที่เป็นเอกลักษณ์เพื่อส่งเสริมภาพลักษณ์แบรนด์ร้านค้า แต่ Private Brand ที่จะสร้างขึ้น ต้องไม่ใช่สินค้าพื้นๆ  แค่ไปก็อปปี้แบรนด์คนอื่น แต่ต้องเป็นสินค้านวัตกรรมในมิติ BCG

9. D2C ขายตรงจากผู้ผลิตสู่ผู้บริโภค เริ่มเติบโต

- D2C will Kill Middle Man การขายตรงของผู้บริโภค เมื่อก่อนเราจะขายของ สินค้าจากโรงงานผ่านตัวกลาง ค้าส่ง ตัวแทน ค้าปลีก จนถึงผู้บริโภค  ในปัจจุบัน ออนไลน์สามารถขายตรงผู้บริโภคได้เลย โดยไม่ผ่านตัวกลาง ภาวะการแข่งขันของตลาดทำให้ต้องปรับตัว คนที่ได้รับผลกระทบคือพ่อค้าคนกลาง ต้องเกิดการปรับตัวอย่างเร่งด่วน  ไม่เช่นนั้นคุณจะหายไปจากท้องตลาด

10. B2B E Commerce Marketplace ธุรกิจที่กำลังเริ่มตั้งไข่

-  อีคอมเมิร์ซมาร์เก็ตเพลสแบบ B2B ชั้นนำของโลกอย่าง 1688.com  ของ อาลีบาบา เป็นแพลต์ฟอร์มค้าส่งในประเทศจีน มี ซัพพลายเออร์มากกว่า 500,000 ซัพพลายเออร์ในระบบ มีสินค้ากว่า 150 ล้านชนิด หรืออย่าง IndiaMartแพลทฟอร์ม E Commerce B2B อันดับต้นๆ ในอินเดียที่มีสมาชิกกว่า 14 ล้านร้านค้า

- แนวคิด B2B E Commerce Marketplace ในไทยเริ่มก่อร่างขึ้นมาปีสองปีที่ผ่านมา จากตัวเลขร้านค้าปลีกขนาดย่อม ร้านโชวห่วยกว่า 4 แสนราย ยั่วยวนให้บริษัทเทค สตาร์ทอัพ พุ่งความสนใจมายัง B2B E Commerce Marketplace กันอย่างมากมาย แต่ผู้ที่จะประสบความสำเร็จ B2B E Commerce Marketplace ในโครงสร้างค้าส่งไทยจะต้องมีสินค้าจำหน่ายได้อย่างอิสระ ไม่ผูกพันข้อตกลงขอบเขตการขายกับซัพพลายเออร์ และต้องใหญ่พอที่ซัพพลายเออร์เกรงใจ.....