ครั้งหนึ่ง "น้ำมัน" คือทรัพยากรที่กำหนดความมั่งคั่งของประเทศ ประเทศที่มีแหล่งพลังงานขนาดใหญ่ล้วนก้าวขึ้นมาเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจ
ต่อมา โลกเข้าสู่ยุคดิจิทัล เทคโนโลยี ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI และ Data กลายเป็นเครื่องยนต์ขับเคลื่อนเศรษฐกิจโลก ประเทศที่สร้างนวัตกรรมได้ก่อนก็สร้างความได้เปรียบในการแข่งขันเหนือประเทศอื่น
แต่ในศตวรรษต่อจากนี้ สมการดังกล่าวอาจกำลังเปลี่ยนอีกครั้ง เมื่อ "ธรรมชาติ" และ "ความหลากหลายทางชีวภาพ" กำลังได้รับการยกระดับจากทรัพยากรที่ต้องอนุรักษ์ สู่การเป็น "ทุนทางเศรษฐกิจ" ที่สามารถสร้างมูลค่า เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน และกลายเป็นเครื่องยนต์การเติบโตใหม่ของประเทศ
ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ถ่ายทอดวิสัยทัศน์เรื่องนี้ไว้ในหัวข้อ "Nature Positive as Thailand's Next Growth Engine" บนเวทีสัมมนา Nature Positive Thailand: When Nature Becomes the Solutions ซึ่งสะท้อนภาพการเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญของประเทศไทย จากการมอง "ธรรมชาติ" เป็นทรัพยากร ไปสู่การมองเป็นสินทรัพย์เชิงยุทธศาสตร์ที่สามารถสร้างการเติบโตทางเศรษฐกิจในระยะยาวได้
ศ.ดร.ยศชนัน กล่าวว่า ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ประเทศไทยให้ความสำคัญกับการขับเคลื่อนเป้าหมาย Net Zero ซึ่งเป็นการเปลี่ยนผ่านด้านสภาพภูมิอากาศ หรือ Climate Transition แต่จากนี้ไป ประเทศไทยจำเป็นต้องก้าวสู่ Nature Transition ควบคู่กัน เพราะการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากระบบนิเวศและความหลากหลายทางชีวภาพยังคงเสื่อมโทรม
"Net Zero ยังเป็นเรื่องที่เราต้องเดินหน้าต่อ แต่ Nature Positive คืออีกมิติหนึ่งของการเปลี่ยนผ่านที่สำคัญไม่แพ้กัน เพราะนี่คือการเปลี่ยนผ่านจากการใช้ทรัพยากร ไปสู่การฟื้นฟูและสร้างคุณค่าให้กับธรรมชาติ การเติบโตทางเศรษฐกิจในอนาคตจึงต้องเดินบนสองเส้นทางควบคู่กัน คือ Climate Transition และ Nature Transition"
สำหรับประเทศไทย ศ.ดร.ยศชนัน มองว่า จุดแข็งสำคัญคือการเป็นหนึ่งในประเทศที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงของโลก ซึ่งเป็นต้นทุนที่หลายประเทศไม่สามารถสร้างขึ้นใหม่ได้ แต่คำถามสำคัญคือ ประเทศไทยจะสามารถเปลี่ยน "ต้นทุนทางธรรมชาติ" ให้กลายเป็น "มูลค่าทางเศรษฐกิจ" ได้หรือไม่
คำตอบของเรื่องนี้อยู่ที่การใช้นวัตกรรม วิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี เข้ามาเชื่อมโยงกับทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อสร้างอุตสาหกรรมใหม่ที่ใช้ Biodiversity เป็นฐาน ไม่ว่าจะเป็น Nature Tech เศรษฐกิจชีวภาพ การแพทย์และสุขภาพ การเกษตรแม่นยำ การท่องเที่ยวคุณภาพ หรือการพัฒนาผลิตภัณฑ์มูลค่าสูงจากทรัพยากรชีวภาพ
ทั้งนี้ศ.ดร.ยศชนัน เสนอว่า หากประเทศไทยต้องการให้ Nature Positive กลายเป็นเครื่องยนต์เศรษฐกิจใหม่ จะต้องเร่งสร้างระบบนิเวศนวัตกรรมที่เชื่อมโยงทุกภาคส่วนเข้าด้วยกัน โดยมีองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่- ผลักดัน Nature Tech ให้เป็นอุตสาหกรรมแห่งอนาคต
- พัฒนา AI และ Data Platform เพื่อบริหารจัดการความหลากหลายทางชีวภาพ
- ส่งเสริม Nature Startup ที่พัฒนาเทคโนโลยีด้านสิ่งแวดล้อม
- เปลี่ยนผลงานวิจัยให้เป็น Natural Solutions ที่ใช้ได้จริง
- เชื่อมโยง Nature Positive กับเศรษฐกิจ BCG
- ยกระดับอุตสาหกรรม Wellness บนฐานทรัพยากรธรรมชาติ
- ใช้ข้อมูลและเทคโนโลยีดิจิทัลเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ
"ประเทศไทยมีต้นทุนที่ดีอยู่แล้ว แต่สิ่งที่ต้องทำคือเปลี่ยนต้นทุนเหล่านั้นให้เป็นโอกาสทางเศรษฐกิจ ผ่านงานวิจัย นวัตกรรม และสตาร์ตอัปที่สามารถต่อยอดความหลากหลายทางชีวภาพให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ บริการ และอุตสาหกรรมใหม่ที่แข่งขันได้ในระดับโลก"
อีกหนึ่งข้อเสนอ คือการผลักดันให้ประเทศไทยทั้งประเทศเป็น Living Lab หรือพื้นที่ทดลองนวัตกรรมด้าน Nature Positive โดยใช้มหาวิทยาลัยเป็นศูนย์กลางในการเชื่อมโยงองค์ความรู้กับชุมชน ภาคธุรกิจ และภาคอุตสาหกรรม
ศ.ดร.ยศชนัน ระบุว่า ประเทศไทยมีมหาวิทยาลัยกระจายอยู่ทั่วประเทศ หากแต่ละแห่งสามารถพัฒนา Living Lab ของตนเอง จะเกิดเครือข่ายการเรียนรู้ขนาดใหญ่ที่เชื่อมโยงงานวิจัยกับการใช้ประโยชน์จริง ตั้งแต่พื้นที่ป่า ชายฝั่ง ทะเล พื้นที่เกษตร ไปจนถึงชุมชนเมือง
แนวคิดดังกล่าวจะช่วยให้มหาวิทยาลัยไม่ได้ทำหน้าที่เพียงผลิตองค์ความรู้ แต่เป็นพื้นที่สร้างนวัตกรรม ถ่ายทอดเทคโนโลยี และเร่งการเกิดธุรกิจใหม่ที่ตอบโจทย์การฟื้นฟูธรรมชาติและการพัฒนาเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน
"ผมอยากเห็นประเทศไทยทั้งประเทศเป็น Living Lab ด้าน Nature Positive ให้มหาวิทยาลัยแต่ละแห่งเป็นศูนย์กลางขององค์ความรู้ เปลี่ยนงานวิจัยให้เป็น Natural Solutions และเชื่อมโยงกับชุมชน ภาคเอกชน และสตาร์ตอัป เพื่อให้การฟื้นฟูธรรมชาติเกิดขึ้นจริงในทุกพื้นที่"
นอกจากการสร้างระบบนิเวศด้านนวัตกรรมแล้ว ศ.ดร.ยศชนัน ยังเสนอให้ประเทศไทยตั้งเป้าหมายก้าวสู่การเป็น Hub ด้าน Biodiversity และ Nature Tech ของภูมิภาค โดยใช้จุดแข็งด้านทรัพยากรธรรมชาติควบคู่กับศักยภาพด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และบุคลากร เพื่อสร้างความแตกต่างจากประเทศคู่แข่ง
แนวคิดนี้ยังสามารถเชื่อมโยงกับอุตสาหกรรม Wellness การท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ และเศรษฐกิจ BCG ซึ่งล้วนใช้ทรัพยากรธรรมชาติเป็นฐานในการสร้างมูลค่าเพิ่ม และเป็นอุตสาหกรรมที่มีแนวโน้มเติบโตอย่างต่อเนื่องในตลาดโลก
"ในอดีต ประเทศที่มีน้ำมันคือประเทศที่ร่ำรวย ต่อมาประเทศที่มีเทคโนโลยีและ AI กลายเป็นประเทศที่สร้างความได้เปรียบ แต่ในอนาคต ประเทศที่มีธรรมชาติ มีความหลากหลายทางชีวภาพ และรู้จักใช้วิทยาศาสตร์ข้อมูลกับ AI มาผสานกัน จะเป็นประเทศที่มีศักยภาพมากที่สุด ประเทศไทยโชคดีที่มีต้นทุนเหล่านี้อยู่แล้ว คำถามสำคัญคือ เราพร้อมหรือยังที่จะเปลี่ยนความโชคดีนั้นให้เป็น New Growth Engine ของประเทศ"
วิสัยทัศน์ดังกล่าวสะท้อนว่า Nature Positive ไม่ได้เป็นเพียงกรอบคิดด้านสิ่งแวดล้อม หากแต่เป็นยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศที่เชื่อมโยงทรัพยากรธรรมชาติ วิทยาศาสตร์ นวัตกรรม และเศรษฐกิจเข้าไว้ด้วยกัน
หากประเทศไทยสามารถสร้างระบบนิเวศที่เอื้อต่อการพัฒนา Nature Tech ผลักดันงานวิจัยสู่การใช้ประโยชน์จริง และเปลี่ยนความหลากหลายทางชีวภาพให้เป็นสินทรัพย์เชิงเศรษฐกิจได้สำเร็จ "ธรรมชาติ" ก็อาจกลายเป็นเครื่องยนต์การเติบโตตัวใหม่ ที่สร้างทั้งความสามารถในการแข่งขันและความยั่งยืนให้ประเทศในระยะยาว.