ต้นไม้ทุกต้นบนดอยตุง…กำลังทำหน้าที่มากกว่าดูดซับคาร์บอน
เพราะวันนี้ผืนป่าแห่งนี้กำลังกลายเป็น "ตำรา" ที่บอกกับองค์กรยุคใหม่ว่า ความยั่งยืนไม่ได้เริ่มต้นจากการปลูกต้นไม้เพียงอย่างเดียว แต่เริ่มต้นจากการเข้าใจผู้คน ชุมชน และธรรมชาติในระบบเดียวกัน
นี่คือแนวคิดเบื้องหลัง Doi Tung Living University หรือ "มหาวิทยาลัยที่มีชีวิต" ซึ่งมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ นำบทเรียนเกือบ 40 ปีของโครงการพัฒนาดอยตุงมาถอดเป็นองค์ความรู้ เพื่อให้ภาคธุรกิจ หน่วยงานภาครัฐ และสถาบันการศึกษา นำกลับไปต่อยอดการขับเคลื่อน ESG และการพัฒนาอย่างยั่งยืนในบริบทของตัวเอง
สิ่งที่ดอยตุงกำลังส่งต่อจึงไม่ใช่แค่สูตรสำเร็จของการพัฒนา แต่เป็น "วิธีคิด" ที่ผ่านการพิสูจน์จากพื้นที่จริง ว่าการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมจะไม่ยั่งยืน หากผู้คนในพื้นที่ยังไม่มีคุณภาพชีวิตที่ดี และในทางกลับกัน การสร้างเศรษฐกิจก็ไม่อาจเติบโตได้ หากทรัพยากรธรรมชาติยังคงเสื่อมโทรม
จากภูเขาหัวโล้น...สู่ห้องเรียนความยั่งยืน
ก่อนที่ผู้คนจะรู้จักดอยตุงในฐานะแหล่งท่องเที่ยว แบรนด์กาแฟ หรือผลิตภัณฑ์งานคราฟต์ พื้นที่แห่งนี้เคยเต็มไปด้วยปัญหาที่ซับซ้อนกว่าการตัดไม้ทำลายป่า เพราะเมื่อเกือบ 40 ปีก่อน ดอยตุงคือพื้นที่ปลูกฝิ่นขนาดใหญ่ ผู้คนจำนวนมากไม่มีสัญชาติ เข้าไม่ถึงการศึกษาและบริการสาธารณสุข ขณะที่ความยากจนทำให้การบุกรุกป่ากลายเป็นทางเลือกเพื่อความอยู่รอดของชุมชน
โจทย์ของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ จึงไม่ใช่เพียงการปลูกต้นไม้คืนสู่ผืนป่า แต่คือการตอบคำถามที่ยากกว่านั้นว่า "ทำอย่างไรให้คนไม่จำเป็นต้องทำลายป่าอีก"
คำตอบจึงเริ่มจากการสร้างอาชีพ พัฒนาการศึกษา ฟื้นฟูอัตลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์ และสร้างโอกาสในการเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐาน ควบคู่ไปกับการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ จนกลายเป็นแนวคิด "ปลูกป่า ปลูกคน" ที่ทำให้การอนุรักษ์ธรรมชาติเดินไปพร้อมกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตของผู้คน
ผลลัพธ์ของการทำงานตลอดหลายทศวรรษไม่ได้สะท้อนเพียงผืนป่าที่กลับมาเขียวชอุ่ม หรือความหลากหลายทางชีวภาพที่ฟื้นคืน แต่ยังสะท้อนผ่านชุมชนที่มีอาชีพมั่นคง เด็กที่เข้าถึงการศึกษา และคนรุ่นใหม่ที่เลือกกลับมาพัฒนาบ้านเกิดของตัวเอง นั่นทำให้ดอยตุงไม่ได้เป็นเพียง "โครงการพัฒนา" แต่กลายเป็นพื้นที่ที่องค์กรจากทั้งในและต่างประเทศเดินทางเข้ามาเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง
สิ่งที่ดอยตุงกำลังส่งต่อ ไม่ใช่แค่กาแฟ
หลายคนรู้จักดอยตุงผ่านกาแฟ หรือผลิตภัณฑ์เพื่อสังคมภายใต้แบรนด์ดอยตุง แต่สำหรับคนทำงานในพื้นที่ สิ่งเหล่านี้ไม่เคยเป็นเป้าหมายสูงสุด
"กาแฟเป็นเพียงเครื่องมือ"
วราภรณ์ ธนะสุริยะเกียรติ ผู้จัดการโครงการพัฒนาผู้นำรุ่นใหม่ในเมือง มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ อธิบายประโยคนี้ได้ชัดเจนและเห็นถึงแก่นของการพัฒนาดอยตุงได้ดีที่สุด เพราะกาแฟไม่ได้ถูกปลูกขึ้นมาเพื่อสร้างแบรนด์เท่านั้น หากถูกใช้เป็นเครื่องมือสร้างอาชีพ สร้างรายได้ และสร้างแรงจูงใจให้ชุมชนเห็นคุณค่าของการรักษาป่า เพราะเมื่อป่ากลายเป็นแหล่งรายได้ ผู้คนก็ไม่จำเป็นต้องหันกลับไปทำลายทรัพยากรธรรมชาติอีก
แนวคิดเดียวกันนี้ถูกนำมาต่อยอดเป็นหัวใจของ Doi Tung Living University ที่ผู้เรียนไม่ได้ถูกพาไปดูว่าต้นไม้ชนิดใดดูดซับคาร์บอนได้ดีที่สุด หรือกาแฟสายพันธุ์ใดมีมูลค่าสูงที่สุด แต่ถูกชวนให้ตั้งคำถามว่า "ทำไมชุมชนจึงยอมเปลี่ยนจากการปลูกฝิ่นมาปลูกกาแฟ" และ "อะไรทำให้คนกับป่าอยู่ร่วมกันได้อย่างยั่งยืน"
เพราะเมื่อเข้าใจคำตอบของคำถามเหล่านี้ ผู้เรียนก็จะไม่ได้เพียงองค์ความรู้เรื่องสิ่งแวดล้อม แต่จะเข้าใจวิธีคิดที่สามารถนำกลับไปประยุกต์ใช้กับโจทย์ขององค์กรตัวเองได้
"อย่าเชื่อเรา...ให้ไปถามชาวบ้าน"
หากถามว่าอะไรคือหัวใจของ Doi Tung Living University คำตอบอาจไม่ใช่หลักสูตรด้าน Sustainability, Zero Waste หรือ Biodiversity แต่อาจเป็นประโยคสั้น ๆ ที่ทีมงานมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ ใช้บอกผู้เข้าอบรมทุกครั้งก่อนลงพื้นที่ว่า
"อย่าเชื่อเรา...ให้ไปถามชาวบ้านเอง"
เพราะสิ่งที่ดอยตุงต้องการถ่ายทอด ไม่ใช่เรื่องราวความสำเร็จที่เล่าผ่านเจ้าหน้าที่โครงการ แต่ต้องการให้ผู้เรียนไปฟังจากคนที่เคยเป็นผู้ได้รับผลกระทบ และเป็นผู้ที่ใช้ชีวิตอยู่กับการเปลี่ยนแปลงเหล่านั้นจริง สำหรับดอยตุง หากชาวบ้านยังไม่สามารถยืนอยู่ได้ด้วยตัวเอง ไม่ว่าจะปลูกป่ามากเพียงใด โครงการนั้นก็ยังไม่อาจเรียกได้ว่าประสบความสำเร็จ
วิธีคิดเช่นนี้กำลังกลายเป็นบทเรียนสำคัญสำหรับองค์กรจำนวนมากที่กำลังขับเคลื่อน ESG เพราะหลายครั้งโครงการด้านความยั่งยืนถูกออกแบบจากห้องประชุม ขณะที่เสียงของผู้ได้รับผลกระทบกลับถูกเชิญเข้ามาในวันที่โครงการเริ่มต้นไปแล้ว
Doi Tung Living University จึงเลือกกลับด้านกระบวนการทั้งหมด ด้วยการเริ่มต้นจากการรับฟังผู้คน ก่อนค่อยออกแบบแนวทางการพัฒนา
ห้องเรียนที่ไม่มีแม้แต่โต๊ะหรือไวท์บอร์ด
อีกสิ่งที่ทำให้ Doi Tung Living University แตกต่างจากหลักสูตรด้าน ESG ทั่วไป คือแทบไม่มีเวลาให้ผู้เรียนนั่งฟัง แต่ใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่จริง
บางคนเดินเข้าป่าเพื่อเรียนรู้ความหลากหลายทางชีวภาพ
บางคนลงพื้นที่จัดการขยะ เพื่อดูว่าดอยตุงแยกขยะมากกว่า 40 ประเภทได้อย่างไร
บางคนใช้เวลาทั้งวันพูดคุยกับเกษตรกรที่เปลี่ยนจากการปลูกฝิ่นมาปลูกกาแฟ
หรือแม้แต่เดินตามเส้นทางน้ำ เพื่อทำความเข้าใจว่าเหตุใดการฟื้นฟูป่าจึงเกี่ยวข้องกับคุณภาพชีวิตของผู้คนในพื้นที่อย่างแยกไม่ออก
วราภรณ์ อธิบายเพิ่มเติมว่า สิ่งที่ผู้เรียนจะได้รับกลับไป ไม่ใช่ "คำตอบ" แต่คือ "กระบวนการคิด"
"เราไม่ได้ต้องการให้ผู้เรียนกลับไปพร้อมคำตอบสำเร็จรูป แต่ต้องการให้เขาเห็นวิธีคิด เห็นกระบวนการ และเห็นปัจจัยความสำเร็จที่ทำให้การพัฒนาเกิดขึ้นได้จริง หลักสูตรจึงออกแบบให้ผู้เรียนได้ Learn, Understand, Engage, Do และ Apply เพื่อให้สามารถนำบทเรียนจากดอยตุงไปประยุกต์ใช้กับบริบทของตัวเองได้"
แนวคิดดังกล่าวอาจอธิบายได้ว่า Doi Tung Living University กำลังสร้าง "ผู้นำ" ที่สามารถเชื่อมโยงเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกันก่อนตัดสินใจ
จาก Best Practice สู่ Knowledge Platform
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ดอยตุงเป็นหนึ่งในจุดหมายของการศึกษาดูงานด้านการพัฒนาที่ยั่งยืน แต่บทบาทของพื้นที่แห่งนี้กำลังเปลี่ยนไปอีกขั้น จากเดิมที่องค์กรต่าง ๆ เดินทางมาดูว่า "ดอยตุงทำอะไร" วันนี้หลายองค์กรเดินทางมาเพื่อเรียนรู้ว่า "ดอยตุงคิดอย่างไร"
ความแตกต่างของสองคำถามนี้ อาจเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการเรียนรู้ด้านความยั่งยืน เพราะการลอกเลียนแบบโครงการหนึ่งไปใช้อีกพื้นที่ อาจไม่ประสบความสำเร็จเสมอไป แต่หากเข้าใจวิธีคิดเบื้องหลัง ก็สามารถนำหลักการเดียวกันไปออกแบบคำตอบใหม่ให้เหมาะกับบริบทของตัวเองได้
นี่จึงเป็นเหตุผลที่หลักสูตรของ Doi Tung Living University ไม่ได้ถูกออกแบบเป็นแพ็กเกจตายตัว แต่สามารถปรับให้เหมาะกับโจทย์ของแต่ละองค์กร ตั้งแต่ผู้นำองค์กร ทีมความยั่งยืน ไปจนถึงหน่วยงานที่ต้องการเรียนรู้เรื่อง Zero Waste, Social Enterprise, Biodiversity หรือ Carbon Credit ซึ่งกำลังเป็นประเด็นที่ได้รับความสนใจมากขึ้นในภาคธุรกิจ
ESG จะไปต่อไม่ได้ หากคนในองค์กรยังไม่เข้าใจ
ที่ผ่านมา องค์กรจำนวนมากแข่งขันกันประกาศเป้าหมาย Net Zero จัดทำรายงานความยั่งยืน หรือพัฒนาแผน ESG ให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากลแต่สิ่งที่ดอยตุงกำลังชวนให้คิด คือ ตัวชี้วัดเหล่านั้นอาจไม่เพียงพอ หากคนในองค์กรยังมองว่าความยั่งยืนเป็นหน้าที่ของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง
"บทเรียนจากดอยตุงทำให้เห็นว่า ความยั่งยืนไม่ใช่เรื่องไกลตัว และไม่ใช่เรื่องของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งในองค์กร แต่เกี่ยวข้องกับวิธีคิด วิธีทำงาน และวิธีตัดสินใจของทุกคน การถ่ายทอดองค์ความรู้ของมหาวิทยาลัยที่มีชีวิต จึงเป็นการชวนให้องค์กรกลับมาตั้งคำถามว่า เราจะทำอย่างไรให้คนอยู่ได้ ธรรมชาติอยู่รอด และองค์กรเติบโตไปพร้อมกันได้อย่างแท้จริง"
เกือบสี่ทศวรรษที่ผ่านมา ดอยตุงพิสูจน์ให้เห็นว่า การปลูกป่าอาจทำได้ไม่ยาก แต่การทำให้ป่ายังคงอยู่ต่อไปอีกหลายสิบปี ต้องอาศัยมากกว่าต้นไม้ต้องอาศัยคนที่เห็นคุณค่าของป่า ชุมชนที่มองเห็นอนาคตของตัวเอง และระบบเศรษฐกิจที่ทำให้การอนุรักษ์ไม่ใช่ภาระ แต่เป็นโอกาส
บางที นั่นอาจเป็นเหตุผลที่ต้นไม้ทุกต้นบนดอยตุงไม่ได้ทำหน้าที่เพียงดูดซับคาร์บอน หากยังทำหน้าที่บันทึกบทเรียนของการพัฒนาที่ใช้เวลาเกือบ 40 ปี และกำลังส่งต่อบทเรียนนั้นให้กับองค์กรรุ่นใหม่ที่กำลังค้นหาความหมายของคำว่า "ความยั่งยืน" อย่างแท้จริง