การที่บิ๊กซี และ โลตัส มีข่าวทยอยปิดบริการบางสาขาในระยะหลัง โดยเฉพาะสาขาขนาดใหญ่ไฮเปอร์มาร์เก็ตในบางทำเล รวมถึงร้านขนาดเล็กที่ไม่ทำกำไร ในช่วงที่ผ่านมา ถือเป็นอีกปรากฏการณ์ของตลาดค้าปลีกบ้าน้รา ที่มีการ "ผ่าตัดพอร์ตและปรับตัวเพื่อความอยู่รอด" (Portfolio Rationalization) ตามการเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมผู้บริโภคและภาวะเศรษฐกิจ
โดยเหตุผลเบื้องหลังการทยอยปิดสาขานั้น จะมีตั้งแต่
1.การหมดสัญญาเช่าและต้นทุนค่าเช่าที่สูงขึ้น ทั้งนี้ก็เพราะ ห้างไฮเปอร์มาร์เก็ตขนาดใหญ่หลายแห่งเปิดให้บริการมา 20–30 ปี เมื่อสัญญาเช่าที่ดินหรืออาคารหมดลง ค่าเช่าใหม่มักปรับตัวสูงขึ้นอย่างมาก หากคำนวณแล้วยอดขายไม่คุ้มค่าเช่า การตัดสินใจไม่ต่อสัญญาจึงเป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผลที่สุด
2.เช่นเดียวกับเรื่องของ ปัญหาพื้นที่ทับซ้อน ที่ทำให้ บางสาขาที่เปิดใกล้กัน มีการ Cannibalization กันเอง เพราะในอดีต ยุคที่มีการเร่งขยายสาขาอย่างหนัก เช่น กรณีของบิ๊กซี เทกโอเวอร์ Carrefour ทำให้บางทำเลมีห้างขนาดใหญ่ของค่ายเดียวกันตั้งอยู่ใกล้กันเกินไป การปิดสาขาที่ทำรายได้น้อยกว่า แล้วดึงลูกค้าไปรวมที่สาขาใกล้เคียง จึงช่วยลดต้นทุนดำเนินงานได้มาก
3.ส่วนอีกเหตุผลน่าจะมาจาก การขายทรัพย์สินเพื่อจัดการภาระหนี้: ดังเช่นกรณีของ BJC (บริษัทแม่ของ Big C) ที่ปรับพอร์ตการลงทุน ขายที่ดินและอาคารในบางพื้นที่เพื่อนำเงินไปชำระคืนหนี้สินและบริหารโครงสร้างทางการเงินให้คล่องตัวยิ่งขึ้น
4.พฤติกรรมผู้บริโภคเปลี่ยนไป กำลังซื้อและวิถีชีวิตคนยุคนี้เน้นความสะดวกสบายมากขึ้น ไม่ชอบการเดินทางไกลไปเดินเลือกซื้อของในไฮเปอร์มาร์เก็ตขนาดใหญ่เท่าในอดีต ประกอบกับการเติบโตของ E-commerce และ On-demand Delivery ที่ส่งตรงถึงบ้าน
สิ่งที่เกิดขึ้นนี้ สะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนถ่ายยุคการแข่งขันในตลาดไฮเปอร์มาร์เก็ตของบ้านเรา ที่ยุคนี้หมดหมดยุค "สงครามจำนวนสาขา" (Quantity Era) ที่ใครเปิดสาขามากกว่าจะเป็นผู้ชนะ แล้วเข้าสู่ยุค "สงครามประสิทธิภาพ" (Efficiency Era) เต็มตัว หากมองย้อนกลับไปในอดีต ห้างไฮเปอร์มาร์เก็ตขนาดใหญ่ จะเน้นยุทธศาสตร์ Land Grab หรือการยึดพื้นที่ทำเลทองให้ได้มากที่สุด เพื่อสร้างเครือข่ายและปิดทางคู่แข่งขัน
แต่ในปัจจุบัน การมีสาขาเยอะโดยไม่มีประสิทธิภาพ กลายเป็น "ภาระทางการเงิน" หนักหน่วงจากหลายปัจจัย ทั้งในเรื่องของ การเปลี่ยนจาก "Size & Scale" เป็น "Yield per Sq.m." ที่ในอดีตเน้นพื้นที่ยิ่งใหญ่ ยิ่งอลังการ ยิ่งได้เปรียบ
แต่ปัจจุบัน จะวัดกันที่ "รายได้และกำไรต่อตารางเมตร" ทำให้สาขาขนาดใหญ่ 10,000 ตร.ม. ที่คนเดินน้อยลง อาจสร้างกำไรได้น้อยกว่าร้านขนาดเล็ก 200 ตร.m. ที่มี Traffic หนาแน่นและมีการหมุนเวียนสินค้า (Inventory Turnover) สูง
สิ่งที่น่าสนใจก็คือ การเกิดขึ้นของ Omnichannel ทำให้ "สาขา" เปลี่ยนบทบาท ข้อนี้ ถือเป็นปัจจัยสำคัญ ซึ่งในยุคที่คนสั่งของผ่านแอปพลิเคชัน การเปิดสาขาใหญ่เพื่อรองรับคนเดินเลือกซื้อสินค้าแบบเดิมๆ เริ่มไม่คุ้มค่า
ทำให้ สาขาในปัจจุบันถูกลดบทบาทลงมาเป็น Micro-fulfillment Center (คลังสินค้ากระจายด่วนประจำพื้นที่) โดยสาขาที่มีประสิทธิภาพ สามารถรองรับการจัดส่งสินค้า (On-demand Delivery) ครอบคลุมรัศมี 5–10 กิโลเมตรได้ ทำให้ไม่จำเป็นต้องตั้งสาขาใหญ่ๆ ติดๆ กันอีกต่อไป
ขณะที่ ต้นทุนคงที่ (Fixed Cost) ที่สูงขึ้นเรื่อยๆ การแบกรับสาขาที่ไม่ทำกำไรในยุคนี้ถือว่าอันตรายมาก เพราะต้นทุนคงที่ปรับตัวสูงขึ้นทุกทาง ไม่ว่าจะเป็น
ค่าเช่าที่ดิน/อาคาร ที่ปรับเพิ่มขึ้นเมื่อหมดสัญญา
ค่าไฟและค่าน้ำมัน ที่ผันผวน
ค่าแรงและต้นทุนบริหารจัดการ
การปิดสาขาที่ขาดทุนเพื่อนำงบประมาณไปลงกับระบบ Automation, AI วิเคราะห์พฤติกรรมลูกค้า หรือพัฒนาระบบขนส่ง จึงให้ผลตอบแทน (ROI) ที่คุ้มค่ากว่า โดยผู้ชนะยุคนี้คือคนที่ "Personalize & Optimize" ได้ดีที่สุด
ประสิทธิภาพค้าปลีกยุคใหม่ไม่ได้ดูแค่อยู่ใกล้บ้าน แต่ดูที่
Assortment Management: การเลือกสินค้าเข้าสาขาที่ตรงกับความต้องการของคนในพื้นที่นั้นจริงๆ (เช่น สาขาคอนโดเน้นอาหารพร้อมทาน/ของสดขนาดเล็ก สาขาชุมชนใหญ่เน้นของใช้ในบ้านแพ็คใหญ่)
Speed & Convenience: สั่งแล้วส่งถึงบ้านได้ไวแค่ไหน ข้อมูลสต็อกสินค้าแม่นยำเพียงใด
การลดจำนวนสาขาขนาดใหญ่ที่ไม่ทำกำไร แล้วหันมาโฟกัสการทำ Optimization (ปรับขนาดพื้นที่, ทำระบบ Omni-channel, เน้นร้านขนาดเล็กที่คล่องตัว) จึงเป็นคำตอบที่สะท้อนว่า "ค้าปลีกไทยกำลังเติบโตเชิงคุณภาพ ไม่ใช่เชิงปริมาณอีกต่อไป"
แล้วเทรนด์ต่อจากนี้ จะหมุนไปในทิศทางใด
แน่นอนว่า จะการปรับเปลี่ยนยุทธศาสตร์ค้าปลีกยุคใหม่ เพราะแม้จะเห็นข่าวการปิดสาขา แต่ในอีกด้านหนึ่ง ทั้งสองค่ายก็ยังคงใช้เงินลงทุนจำนวนมากในการขยายและปรับรูปแบบหน้าร้าน เพียงแต่เปลี่ยนจากการเน้น "เพิ่มจำนวนห้างใหญ่" Shift ไปสู่ร้านค้าขนาดเล็ก (Convenience Store / Supermarket ชุมชน) โดยเน้นขยายร้านขนาดเล็กใกล้บ้าน เช่น Big C Mini หรือ Lotus's go fresh ซึ่งลงทุนต่ำกว่า คล่องตัวกว่า และตอบโจทย์การซื้อของกินของใช้ในชีวิตประจำวันของคนยุคนี้
ขณะเดียวกัน ก็มีการ ปรับโฉมเป็น Mixed-use หรือ Community Mall สำหรับสาขาใหญ่ที่ยังคงไว้ จะถูกปรับปรุงให้เป็นศูนย์กลางชุมชน (Lifestyle Hub) เติมร้านอาหาร แหล่ง hangout โรงหนัง หรือพื้นที่กิจกรรม เพื่อดึงคนให้อยู่ในพื้นที่นานขึ้น มากกว่าการเป็นแค่ซูเปอร์มาร์เก็ตขายของแห้ง
เช่นเดียวกับการมุ่งหน้าสู่ การเป็นค้าปลีก Omnichannel Seamless Experience โดยใช้พื้นที่สาขาเป็นส่วนหนึ่งของคลังสินค้าระดับภูมิภาค/ท้องถิ่น (Fulfilment Center) รองรับการสั่งซื้อผ่านแอปพลิเคชันและจัดส่งด่วนภายในไม่กี่ชั่วโมง โดยการแข่งขันในตลาดค้าปลีกที่เปลี่ยนไป สงครามค้าปลีกในไทยถูกย้ายสมรภูมิจาก "ห้างใหญ่สู้กัน" ไปสู่ "ความใกล้และไว" นั่นเอง...